Το δικαίωμα λήψης εξηγήσεων  αποτελεί ένα από τα πιο καινοτόμα χαρακτηριστικά της Ευρωπαϊκής νομοθεσίας για τα δεδομένα και ακρογωνιαίο λίθο δικαιοσύνης και διαφάνειας, στις ψηφιακές αγορές. Επιτρέπει στους καταναλωτές να κατανοούν εάν και πώς, ένα σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) έχει επηρεάσει μια απόφαση που μπορεί να έχει αντίκτυπο στη καθημερινότητά τους. Το δικαίωμα λήψης εξηγήσεων για αποφάσεις που λαμβάνουν αλγόριθμοι, περιλαμβάνει πληροφόρηση σχετικά με τις βασικές παραμέτρους, τη λογική και τους παράγοντες, που επηρέασαν τη λήψη αυτών των αποφάσεων.

Από την οπτική γωνία του καταναλωτή, πρόκειται για ένα ουσιώδες δικαίωμα, καθώς οι αυτοματοποιημένες αποφάσεις επηρεάζουν ολοένα και περισσότερο την πρόσβαση, σε καθημερινές υπηρεσίες (π.χ. πιστώσεις, ασφαλίσεις, ευκαιρίες απασχόλησης, στέγαση ακόμη και βασικές διαδικτυακές υπηρεσίες). Όταν αυτές οι αποφάσεις λαμβάνονται, από αλγόριθμους, που δεν πληρούν τις προδιαγραφές διαφάνειας, οι καταναλωτές δεν έχουν καμία πληροφόρηση για το λόγο που μια απόφαση λήφθηκε, ή εάν ήταν δίκαιη. Ως αποτέλεσμα, οι καταναλωτές αδυνατούν να αμφισβητήσουν άδικες, εσφαλμένες αποφάσεις, ή αποφάσεις που δημιουργούν διακρίσεις. Έτσι, τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης κινδυνεύουν να λειτουργούν, χωρίς έλεγχο.

Η BEUC – Ευρωπαϊκή Οργάνωση Καταναλωτών και τα μέλη της (περιλαμβανομένου και του ΚΕ.Π.ΚΑ. – Κέντρο Προστασίας Καταναλωτών) έχουν επανειλημμένα επισημάνει τους κινδύνους που απορρέουν από την αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων που δεν πληροί κανόνες διαφάνειας  και τη δημιουργική Τεχνητή Νοημοσύνη. Έχουμε, επίσης, ζητήσει την εισαγωγή του δικαιώματος των καταναλωτών να λαμβάνουν εξηγήσεις στην Πράξη για τη Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act) στο Άρθρο 86. Οι καταναλωτές πρέπει, πάντα, να έχουν το δικαίωμα να λαμβάνουν ουσιαστικές εξηγήσεις, για διαδικασίες λήψης αποφάσεων προερχόμενες από τη Τεχνητή Νοημοσύνη, που τους επηρεάζουν ατομικά, ή όταν τέτοια συστήματα ενέχουν ευρύτερους κινδύνους, για την κοινωνία.

Επιπλέον, η παροχή πληροφοριών, για τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων της Τεχνητής Νοημοσύνης, επιτρέπει στους καταναλωτές να αμφισβητούν αποτελεσματικά τις αποφάσεις και να προστατεύουν τα δικαιώματά τους. Πέρα από τη διαφάνεια στη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης, τα δικαιώματα αυτά θα πρέπει να περιλαμβάνουν πληροφορίες, για τα δεδομένα που χρησιμοποιούνται και υποβάλλονται σε επεξεργασία, τον τρόπο με τον οποίο γίνεται η επεξεργασία και η χρήση τους, το σκοπό του συστήματος της ΤΝ, καθώς και την εξήγηση του τρόπου με τον οποίο επιτεύχθηκε ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Οι καταναλωτές θα πρέπει να έχουν το δικαίωμα να αμφισβητούν τη λήψη αποφάσεων από αλγορίθμους και να ζητούν ανθρώπινη παρέμβαση (είτε μέσω εσωτερικών καναλιών, είτε μέσω διαδικασιών υποβολής καταγγελιών, ή δικαστικών ενεργειών), κάθε φορά που μια αυτοματοποιημένη απόφαση μπορεί να έχει σημαντικό αντίκτυπο σε αυτούς.

Προκειμένου το δικαίωμα αυτό να είναι αποτελεσματικό στη πράξη, πρέπει να εφαρμοστεί, πλήρως. Σαφείς κατευθυντήριες γραμμές για τις επιχειρήσεις μπορούν να διασφαλίσουν ότι οι εξηγήσεις είναι ουσιαστικές, εφαρμόσιμες και συνδεδεμένες με μηχανισμούς επιβολής και αποκατάστασης. Αυτό, είναι κρίσιμο για την επιβεβαίωση πιθανών παραβιάσεων της Πράξης για την Τ.Ν., όπως η χρήση απαγορευμένων πρακτικών, η μη συμμόρφωση με τις απαιτήσεις για συστήματα υψηλού κινδύνου, ή οι ελλείψεις στην ανθρώπινη εποπτεία και τη διαχείριση κινδύνων. Χωρίς αυτά, το Άρθρο 86 κινδυνεύει να μην παρέχει στους καταναλωτές και στις Ενώσεις Καταναλωτών τα εργαλεία, που απαιτούνται, για την αμφισβήτηση επιβλαβών, ή παράνομων αποτελεσμάτων που προκύπτουν από Τ.Ν. (π.χ. μέσω συλλογικών αγωγών αποκατάστασης).

Επιπλέον, το αποτρεπτικό αποτέλεσμα τέτοιων ενεργειών δημιουργεί σαφή και ισχυρά κίνητρα για τις επιχειρήσεις να υιοθετούν ασφαλέστερα και πιο υπεύθυνα συστήματα Τ.Ν. Η πρόσθετη λογοδοσία και ο έλεγχος αποθαρρύνουν τη χρήση πρακτικών διακρίσεων, ή μεροληπτικών κριτηρίων λήψης αποφάσεων, τα οποία διαφορετικά θα παρέμεναν μυστικά και χωρίς απόδοση ευθυνών.

Το δικαίωμα στην εξήγηση δεν αποτελεί, επομένως , απλώς μια διαδικαστική εγγύηση, αλλά ένα θεμελιώδες εργαλείο προστασίας των καταναλωτών, που διασφαλίζει ότι οι αγορές που βασίζονται στην ΤΝ παραμένουν αξιόπιστες, δίκαιες και σέβονται τα δικαιώματα των ατόμων.

Το δικαίωμα στη λήψη εξηγήσεων δεν αποτελεί εφεύρεση της ίδιας της Πράξης για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act). Αποτελεί, εδώ και καιρό, σημαντικό χαρακτηριστικό της Ευρωπαϊκής νομοθεσίας για τα δεδομένα. Προάγει τη δικαιοσύνη και τη διαφάνεια, στις ψηφιακές αγορές και απαντάται, σε διάφορες εκδοχές του, σε όλο το δίκαιο της Ε.Ε. Για παράδειγμα, πριν από τη Πράξη για την Τεχνητή Νοημοσύνη, το δικαίωμα για λήψη εξηγήσεων είχε, ήδη, εισαχθεί στο Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων και στην Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες.

Η αλληλεπίδραση μεταξύ αυτών των νομοθετημάτων είναι μια διαρκής και δυναμική σχέση, ωστόσο το καθένα βασίζεται στο δικό του πεδίο εφαρμογής, ή στις δικές του ειδικές διατάξεις. Αυτό που τα συνδέει είναι ένας κοινός σκοπός: το δικαίωμα στη λήψη εξηγήσεων έχει νόημα μόνο στο βαθμό που επιτρέπει οι πληροφορίες που απαιτούνται να χρησιμοποιούνται αποτελεσματικά, σε κάθε συγκεκριμένο τομέα.

Οι εξηγήσεις πρέπει, συνεπώς, να δίνουν τη δυνατότητα στους καταναλωτές να κατανοούν αποφάσεις, που τους επηρεάζουν, να αξιολογούν αν ενδέχεται να έχουν παραβιαστεί τα δικαιώματά τους και να αποφασίζουν αν και πώς θα επιδιώξουν αποκατάσταση, ή επιβολή του δικαίου.

Από την οπτική της BEUC, αυτό δεν θα πρέπει να θεωρείται κατακερματισμός, αλλά συμπληρωματικές εγγυήσεις. Το δικαίωμα στη λήψη εξηγήσεων, σε κάθε κανονιστικό πλαίσιο, έχει σχεδιαστεί, ώστε να εξυπηρετεί το αντίστοιχο νομικό πλαίσιο και να αντιμετωπίζει συγκεκριμένους κινδύνους, για τους καταναλωτές.

Οι κατευθυντήριες γραμμές θα πρέπει να διευκρινίζουν την αλληλεπίδραση με άλλα νομικά πλαίσια της Ε.Ε. Το Άρθρο 86 δεν περιορίζει τις υποχρεώσεις, που απορρέουν από άλλους νόμους της Ε.Ε. Όταν ο φορέας ανάπτυξης, ή χρήσης ενός συστήματος Τ.Ν. θεωρείται υπεύθυνος επεξεργασίας, βάσει του Γ.Κ.Π.Δ., οφείλει να συνεχίσει να παρέχει όλες τις σχετικές πληροφορίες, που απαιτούνται από τη νομοθεσία, για την προστασία δεδομένων. Οι καταναλωτές δε θα πρέπει να λαμβάνουν αποσπασματικές , ή αντιφατικές πληροφορίες, ανάλογα με τη νομική βάση που επικαλείται ο φορέας. 

To ΚΕ.Π.ΚΑ. έχει αναλάβει 2 προγράμματα χρηματοδοτούμενα από την Ευρωπαϊκή Ένωση: Dash-Board που αφορά τη συμβουλευτική υπερχρεωμένων νοικοκυριών και IDEA που αφορά την καταπολέμηση του ψηφιακού αναλφαβητισμού.

Χρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ένωση στο πλαίσιο των Σ.Χ.: 101196249 και 101195628. Ωστόσο, οι απόψεις και οι γνώμες που εκφράζονται είναι αποκλειστικά του/των συγγραφέα/ων και δεν αντανακλούν κατ' ανάγκη τις απόψεις και τις γνώμες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή του Ευρωπαϊκού Εκτελεστικού Οργανισμού Έρευνας (REA). Ούτε η Ευρωπαϊκή Ένωση ούτε η χορηγούσα αρχή μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνοι γι' αυτές.