Εφηβία και κάπνισμα

ca_044.jpgΟι βάσεις πάνω στις οποίες θεμελειώνεται και αναπτύσσεται η σχέση του ατόμου με το κάπνισμα

Εισαγωγή - Μεθοδολογία
Το κάπνισμα αποτελεί ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα για τη δημόσια υγεία. Έρευνες σε χώρες της Ευρώπης δείχνουν ότι η κρισιμότερη ηλικία για τον πειραματισμό και την έναρξη του καπνίσματος είναι η πρώτη εφηβική ηλικία.

Η παρούσα ερευνητική εργασία πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του καθηγητή κ. Κυριάκου Αθανασίου με θέμα: "Οι βάσεις πάνω στις οποίες θεμελιώνεται και αναπτύσσεται η σχέση του ατόμου με το κάπνισμα".

Στόχος της έρευνας ήταν:

  • Να καταγραφεί η πρόθεση ή όχι των παιδιών να καπνίσουν.
  • Να εντοπίσουμε το ποσοστό των παιδιών που καπνίζουν.
  • Να οριστεί η ηλικία πειραματισμού και έναρξης του καπνίσματος.
  • Να καταγραφεί ο τρόπος που τα παιδιά ξεκινούν τον πειραματισμό.
  • Να μελετηθεί κατά πόσο επηρεάζονται τα παιδιά από τους γονείς και τους φίλους τους στην έναρξη του καπνίσματος.
  • Να διαπιστωθεί κατά πόσο τα παιδιά γνωρίζουν τις συνέπειες του καπνίσματος.
  • Να καταγραφούν οι καπνιστικές συνήθειες των παιδιών, που καπνίζουν.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε παιδιά πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και περιελάμβανε ηλικίες μεταξύ 11 και 15 ετών οι οποίες αποτελούν μια κρίσιμη περίοδο για τον πειραματισμό και την έναρξη του καπνίσματος.

Απευθυνθήκαμε σε 1420 μαθητές από τους οποίους οι 492 φοιτούσαν στο Δημοτικό και οι 928 φοιτούσαν στο Γυμνάσιο. Τα αγόρια αποτελούσαν το 51% (724 άτομα) και τα κορίτσια το 49% (696 άτομα).

Τα σχολεία στα οποία έγινε η έρευνα είναι:
Δημοτικά:

  • Μαλγάρων
  • Προχώματος
  • Γέφυρας
  • Κάτω Γέφυρας
  • Μ. Μοναστηρίου
  • Χαλκηδόνας
  • Πλαγιαρίου, 4° & 5°
  • Αμπελοκήπων, 2°, 7° & 8°
  • Ελευθερίου- Κορδελιού
  • 6° Εύοσμου.

Γυμνάσια:

  • Γ’ Εύοσμου
  • Τριλόφου
  • Επανομής (Ν. Θεσ/νίκης)
  • Κάτω Ποροϊων
  • Λιβαδιάς, Ροδόπολης
  • Βαμβακόφυτου (Ν. Σερρών).

Από το δείγμα μας οι 771 μαθητές (54%) διαμένουν σε αγροτική περιοχή και οι 649 (46%) σε αστική. Η επιλογή έγινε κατά τέτοιο τρόπο ώστε να μελετηθούν τυχόν διαφοροποιήσεις στις καπνιστικές συνήθειες των μαθητών ανάμεσα στις δυο περιοχές.

Στην ερευνά μας χρησιμοποιήθηκε ερωτηματολόγιο που δόθηκε στους μαθητές. Η συμπλήρωση του ερωτηματολογίου έγινε μετά από ολιγόλεπτη ενημέρωση, με την παρουσία των εκπαιδευτικών, σε μια διδακτική ώρα. Τονίστηκε στους μαθητές ότι είναι ανώνυμο και ότι θα χρησιμοποιηθεί μόνο για ερευνητικούς σκοπούς. Με τον τρόπο αυτό προσπαθήσαμε να πάρουμε όσο το δυνατόν πιο ειλικρινείς απαντήσεις.

Ανάλυση - παρουσίαση δεδομένων
Από το σύνολο του δείγματος το 80% δεν κάπνισε ποτέ, ενώ το 20% δοκίμασε να καπνίσει ή καπνίζει από μερικές φορές ως και πάνω από έξι τσιγάρα την εβδομάδα. Αναλυτικότερα το 13,5% δοκίμασε να καπνίσει μια - δυο φορές ή έχει καπνίσει περιστασιακά μερικές φορές, το 1,7% καπνίζει αλλά όχι καθημερινά, το 1,6% καπνίζει από 1-6 τσιγάρα την εβδομάδα, ενώ το 3,6% καπνίζει περισσότερα από έξι τσιγάρα την εβδομάδα. Το 49% αυτών που καπνίζουν είναι αγόρια και το 51% είναι κορίτσια. Από αυτούς που καπνίζουν, οι περισσότεροι μονιμοποιούν τη συνήθεια του καπνίσματος στην ηλικία των 15 ετών. Από τους μαθητές που δήλωσαν ότι δοκίμασαν να καπνίσουν, τα περισσότερα αγόρια πειραματίστηκαν σε ηλικία 10-11 ετών, ενώ τα περισσότερα κορίτσια σε ηλικία 13-15 ετών. Από τα παιδιά που καπνίζουν, τα κορίτσια καταναλώνουν περισσότερα τσιγάρα εβδομαδιαίως.

Στις αγροτικές περιοχές οι νέοι πειραματίζονται ευκολότερα και καπνίζουν περισσότερο σε σύγκριση με τους νέους, που ζουν σε αστικές περιοχές. Αυτό πιθανόν να οφείλεται στο ότι τα παιδιά των αγροτικών περιοχών βρίσκονται έξω από το σπίτι περισσότερες ώρες και από μικρότερη ηλικία.

Το ποσοστό αυτών που δοκιμάζουν να καπνίσουν ή που καπνίζουν (20%) είναι πολύ υψηλό σε σχέση με το ποσοστό, που αναφέρεται σε Ευρωπαϊκές έρευνες (μόλις το 8%). Το ποσοστό αυτό συγκρινόμενο με παλαιότερες έρευνες στον ελληνικό χώρο φαίνεται και πάλι αυξημένο, αφού το 1992 σε έρευνα της κ. Μπετίνας Ντάβου φτάνει το 18,6%, ενώ σε έρευνα του κ. Καφάτου που πραγματοποιήθηκε το 1981 ήταν 18,19%. Ευρωπαϊκές έρευνες έδειξαν ότι οι έφηβοι πειραματίζονται στα 13 έτη (Calman 1985, Charlton 1986), ενώ στην έρευνα της Μ. Ντάβου το 58,2% δήλωσε ότι δοκίμασε το κάπνισμα σε ηλικία μικρότερη των 11 ετών και το 39,5% ανάμεσα στα 11-13 έτη. Ενώ τα αγόρια πειραματίζονται σε μικρότερη ηλικία από τα κορίτσια, στην ηλικία των 16 ετών τα ποσοστά καπνιστών φαίνεται να εξισώνονται στα δυο φύλα.

Μελετώντας τις καπνιστικές συνήθειες των γονιών βρέθηκε ότι από τους πατέρες το 60,3% καπνίζει, το 22% κάπνιζε αλλά σταμάτησε και μόνο το 17,4% δεν υπήρξαν ποτέ καπνιστές. Τα αντίστοιχα ποσοστά για τις μητέρες ήταν: 41% κάπνιζαν, 12% κάπνιζαν αλλά σταμάτησαν και το 46% δεν κάπνισε ποτέ. Η καπνιστική συμπεριφορά των γονέων επηρεάζει άμεσα τις καπνιστικές συνήθειες των παιδιών. Τα παιδιά, των οποίων οι γονείς δεν κάπνισαν ποτέ ή κάπνιζαν αλλά σταμάτησαν, δεν δοκίμασαν και τα ίδια να καπνίσουν. Αντίθετα, τα παιδιά των οποίων οι γονείς είναι καπνιστές, καταναλώνουν πάνω από έξι τσιγάρα την εβδομάδα. Αντίστοιχα, τα στοιχεία που πήραμε για την καπνιστική συνήθεια του καλύτερου τους φίλου/ης έδειξαν ότι το 77,4% (1075 παιδιά) δεν κάπνισε ποτέ.

Σχετικά με τον τρόπο που οι μαθητές προμηθεύτηκαν το πρώτο τους τσιγάρο, το 6,3% δήλωσε ότι τους το έδωσαν οι γονείς τους, το 2,7% ότι τους το πρόσφεραν συγγενείς, το 35% ότι τους το πρόσφεραν φίλοι, ενώ το 14,8% ότι το ζήτησαν οι ίδιοι από κάποιον συγγενή ή φίλο. Ένα μεγάλο ποσοστό το 20,2% δήλωσαν ότι το πήραν κρυφά από το πακέτο των γονιών τους και το ίδιο ποσοστό περίπου 22,2% αναφέρεται και στην έρευνα της κ. Μ. Ντάβου. Μόνο το 10,3% δήλωσε ότι το πρώτο τσιγάρο το αγόρασε ενώ το 10,8% ότι το προμηθεύτηκε με άλλο τρόπο. Από όλα αυτά προκύπτει ότι μόνο το 10% των μαθητών δοκιμάζουν να καπνίσουν από περιέργεια και αγοράζουν τσιγάρα, ενώ το 80% προμηθεύεται το πρώτο τσιγάρο από άτομα του περιβάλλοντός του,(γονείς, συγγενείς, φίλους). Μελετώντας τις καπνιστικές συνήθειες των μαθητών παρατηρούμε ότι το 82% αυτών που καπνίζουν το κάνουν κρυφά από τους γονείς ενώ το εμπιστεύονται σε φίλους τους σε ποσοστό 70%. Συνήθως οι μαθητές καπνίζουν με φίλους.

Οι χώροι που καπνίζουν συχνότερα είναι οι καφετέριες και τα πάρτι, σε ποσοστό 53,5%. Αντίθετα, αποφεύγουν να καπνίζουν σε ανοιχτούς χώρους καθώς και στο σπίτι. Στο σπίτι καπνίζει το 30,3% των καπνιστών. Το αντίστοιχο ποσοστό στην έρευνα της κ. Ντάβου είναι 30,2%. Στο χώρο του σχολείου, δήλωσε ότι καπνίζει στο διάλειμμα το 24,8% .Στην έρευνα της Μ. Ντάβου το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 4,2%.

Το ποσοστό των παιδιών που δήλωσε ότι καπνίζει με τους γονείς είναι 4.7% . Οι γονείς δεν εγκρίνουν το κάπνισμα σε ποσοστό 97% και ενημερώνουν τα παιδιά για τους κινδύνους το καπνίσματος σε ποσοστό 80%. Όπως προαναφέραμε οι περισσότεροι από τους έφηβους καπνιστές προμηθεύονται τσιγάρα από τρίτους. Οι γονείς εκφράζουν την ανησυχία τους για τους κινδύνους που περικλείει η συνήθεια αυτή και τα ενημερώνουν για τους κινδύνους αυτούς. Το 27,2% των γονιών υποδεικνύουν στα παιδιά τους, ότι θα προτιμούσαν να ζητήσουν από αυτούς το πρώτο τους τσιγάρο, όταν θελήσουν να δοκιμάσουν. Το παραπάνω ποσοστό είναι μεγαλύτερο στους γονείς, που είναι απόφοιτοι λυκείου και πτυχιούχοι Τ.Ε.Ι, Α.Ε.Ι.

Συμπεράσματα - προτάσεις
Η πολιτεία θα πρέπει να παρέμβει στη προσπάθεια πρόληψης του καπνίσματος, εφαρμόζοντας προγράμματα Αγωγής Υγείας από τις τελευταίες τάξεις του δημοτικού σχολείου, όπου φαίνεται να αρχίζει ο πειραματισμός.

Τα προγράμματα αυτά θα πρέπει να αναφέρονται στις άμεσες επιπτώσεις του καπνίσματος τόσο στην υγεία όσο και στην εικόνα του ατόμου και όχι στις μακροχρόνιες επιπτώσεις η γνώση, των οποίων δε φαίνεται να επηρεάζει την καπνιστική συμπεριφορά των εφήβων.

Η παρέμβαση σε μικρή ηλικία, όταν ακόμα δεν έχουν διαμορφωθεί συνήθειες και τρόπος ζωής, πιστεύουμε ότι θα φέρει θετικά αποτελέσματα και θα μειώσει τον αριθμό των εφήβων καπνιστών.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • Αθανασίου Κυριάκος, Αγωγή Υγείας, Β' έκδ., Θεσ/νίκη 1999
  • Αθανασίου Κυριάκος,Περιβάλλον - Διατροφή και Καρκίνος, Θεσ/νίκη 1992
  • Γεωργιάδου Αλ., Διερεύνηση παραγόντων έναρξης του καπνίσματος σε δυο διαφορετικές γενιές, Θεσ/νίκη 1998
  • Ελληνική Αντικαρκινική Εταιρία, VICC, Τ.Ν.Μ.- Κατάταξη κακοηθών όγκων του πνεύμονα χ.χ.
  • Κοκκέβη Άννα, Η χρήση νόμιμων και παράνομων τοξικών ουσιών στην εφηβεία, Εκδ. Καστανιώτης, Αθήνα 1988
  • Μακρής Γ., Η εκτίμηση του επιπέδου γνώσεως φοιτητών/ τριών και γονέων παιδιών σχολικής και προσχολικής ηλικίας σε θέματα υγείας. Μια κοινωνική - δημογραφική προσέγγιση. Διδακτορική διατριβή. Π.Τ.Δ.Ε., Α.Π.Θ. Θεσ/νίκη 1996
  • Μπαλάτσα Ουρανία, Κάπνισμα στην Εφηβεία. Διπλωματική Εργασία, Θεσ/νίκη 1998
  • Ντάβου Μπετίνα, Το κάπνισμα στην εφηβεία, Εκδ. Παπαζήση. Αθήνα 1992
  • Ντάβου Μ., - Περδίκη Μ., Μεγαλοοικονόμου Θ., Συνήθειες, γνώσεις και στάσεις εφήβων απέναντι στο κάπνισμα, περιοδ. Ιατρική, τεύχ., 59, σελ., 472-481,1991
  • Οικογενειακός Προγραμματισμός - Αγωγή Υγείας, Υφυπουργείο Νέας Γενιάς και Αθλητισμού
  • Πρόληψη, η μεγάλη λεωφόρος της υγείας, Υπουργείο Υγείας - Πρόνοιας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων
  • Συχνότητα χρήσης καπνού σε εφήβους: και γνώσεις αυτών, Συνέδριο Ελληνικού Στατιστικού Ινστιτούτου (26-28 Απρ. 96)
  • Τριχόπουλος Δ., - Τριχοπούλου Α., Προληπτική Ιατρική, Εκδ. Παρισιάνος, Αθήνα 1986
  • Φραγκίδης Χ., -Μαρσέλος Μ., -Κατσουγιανόπουλος Β., Επιδημιολογική διερεύνηση της συχνότητας του καπνίσματος σε μαθητές της Μέσης Εκπ/σης, Περιοδ. Ιατρική, τεύχ. 56, σελ. 157-164, 1998
  • Garner Alan, Είναι Ο.Κ. να λες όχι στα ναρκωτικά, Εκδ. Διόπτρα, Αθήνα 1988
  • Jatte Jerome, Ναρκωτικά - Τσιγάρο - Αλκοόλ, Εκδ. Ψυχογιός, Αθήνα 1981
  • Tobacco and Health in the European Union 
των Μιτσικάρη Παναγιώτα
Ταξίδης Χρήστος
Τσιπούρας Στυλιανός
Ψυχλούδης Κων/νος
(εκπαιδευτικοί)

 Καταναλωτικά Βήματα - Τεύχος Φεβρουαρίου 2002