"Καταναλώνοντας" τη Φύση τη Στερούμε από τα παιδία μας;

na_016.jpgΣυνήθως αναφέρουμε τη Φύση ως στοιχείο άξιο θαυμασμού για την ομορφιά του, ως χώρο που μας υποδέχεται για την αναψυχή και την αναζωογόνησή μας. Για κάποιους άλλους είναι ο βασικός πόρος, ή παρέχει την πρώτη ύλη για κάποιες αναπτυξιακές δραστηριότητες: τουρισμό, εξόρυξη, μεταποίηση. Κάποιοι τρίτοι τη βλέπουν ως περιοριστικό παράγοντα στην πρόθεσή τους να αναπτύξουν κάποιες οικονομικές δραστηριότητες, ειδικά όταν υπάρχουν υποχρεώσεις προστασίας της.

Παίρνει, λοιπόν, κι η Φύση το διαφορετικό χαρακτήρα της ανάλογα με την οπτική γωνία από την οποία εμείς οι πολίτες την αντιμετωπίζουμε. Σε τελευταία ανάλυση, τη χρησιμοποιούμε πάντα - και την "καταναλώνουμε". Είναι αυτή μας η "κατανάλωση" της Φύσης βιώσιμη; Παίρνει υπόψη της την ανάγκη να χρησιμοποιηθούν οι πόροι με τρόπο ορθολογικό, ισόρροπο, συμπληρωματικό, συμβατό με τις προτεραιότητες κάλυψης οικονομικών - κοινωνικών - περιβαλλοντικών αναγκών και με το "όραμα" εξέλιξης / ανάπτυξης, που η κοινωνία έχει συμφωνήσει - τουλάχιστον θεωρητικά; Παίρνει υπόψη την παράμετρο "χρόνο", ώστε οι σημερινές χρήσεις να μη στερήσουν το δικαίωμα των επόμενων γενιών να προωθήσουν το δικό τους μοντέλο ανάπτυξης;

Η διαχείριση της Φύσης και η διατήρηση της βιοποικιλότητας είναι ανάμεσα στις βασικότερες προτεραιότητες του 6ου Προγράμματος Δράσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, των αποφάσεων της Παγκόσμιας Διάσκεψης στο Γιοχάνεσμπουργκ (2002) και της Δήλωσης της Χιλιετίας. Όμως, υπάρχουν κάποιοι μύθοι ή κάποιοι λόγοι, για τους οποίους συνήθως αυτόν τον τομέα τον παραμελούμε. Κύριοι τέτοιοι μύθοι είναι:

  • Η Φύση μπορεί να γιατρεύει πάντα τις πληγές της μόνη της
  • Η επένδυση στη Φύση δεν αποδίδει οικονομικά αρκετά ούτε αποδίδει σύντομα
  • Η Φύση ενδιαφέρει μόνο λίγους οικολόγους
  • Η τεχνολογία δίνει λύσεις κι εκ των υστέρων
  • Ο κίνδυνος προέρχεται μόνο από μεγάλες μονάδες
  • Η προστασία εξασφαλίζεται μόνο με απόλυτη απαγόρευση

Η πραγματικότητα, βέβαια, είναι διαφορετική:

  • Υπάρχουν κι αναντίστρεπτες πληγές, που καμία τεχνολογία δεν μπορεί να επουλώσει
  • Οι έγκαιρες και εστιασμένες επενδύσεις έχουν μεγάλη σημασία για την αποφυγή απωλειών
  • Η σημασία της Φύσης για το ανθρώπινο είδος είναι εξαιρετική (πόροι/παραγωγή, τροφή/υγεία, αναψυχή, ισορροπία τροφικής αλυσίδας). Ακόμα και μόνο για τον λόγο αυτό, η "κορωνίδα της δημιουργίας" - όπως αρέσκεται να αυτοονομάζεται ο άνθρωπος - θάπρεπε να προστατεύει αυτήν την σημαντική πηγή ζωής.
  • Η προληπτική δράση κοστίζει λιγότερο, αν συνεκτιμήσουμε ολόκληρο τον κύκλο ζωής πόρων και προϊόντων
  • Συχνά είναι μεγαλύτερες οι επιπτώσεις από πολλές διάσπαρτες μικρές ρυπαίνουσες μονάδες
  • Η συμβατή ανθρώπινη παρουσία παίζει μεγάλο ρόλο για την προστασία και διαχείριση της Φύσης
  • Η Πολιτεία αποτελεί κύριο ρυθμιστή του μοντέλου παραγωγής και κατανάλωσης της Φύσης.

Η χώρα μας έχει σειρά υποχρεώσεων για την προστασία της Φύσης, που απορρέουν τόσο από το εθνικό δίκαιο όσο και από τις διεθνείς υποχρεώσεις της. Μείζον πλαίσιο τέτοιων υποχρεώσεων είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση, που θεσμοθετεί - με τη συμμετοχή των Κρατών-Μελών της - μέσω των Οδηγιών που υιοθετεί. Κυριότερες σχετικές Οδηγίες είναι αφενός η 79/409 για τα πουλιά, κι αφετέρου η 92/43, η οποία θεσπίζει το κοινοτικό δίκτυο Natura 2000 - δηλαδή, τις προστατευταίες περιοχές που έχουν σημασία για τους οικοτόπους και τα απειλούμενα είδη. Μη τήρηση αυτών των υποχρεώσεων συνεπάγεται καταδίκη της χώρας μας από το Δικαστήριο Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και καταβολή πολύ ψηλών προστίμων. Άλλο σημαντικό πλαίσιο, με διαφορετική μορφή δέσμευσης, είναι τα Ηνωμένα Έθνη όπου στα πλαίσιά τους έχουμε την Σύμβαση της Βιοποικιλότητας και το Πρωτόκολλο της Βιοασφάλειας. Το UNEP (Πρόγραμμα Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών) εκδίδει επίσης τεχνικά βοηθήματα, που είναι στην ευχέρεια του κάθε κράτους μέλους ή υπηρεσίας ή ατόμου να τα χρησιμοποιήσει για τις εφαρμογές. Τέλος, αξίζει να αναφέρουμε τον ΟΟΣΑ, που τα κείμενά του ή η δέσμευση είναι περισσότερο πολιτικού και όχι νομοθετικού χαρακτήρα. Εκεί συχνότατα γίνονται επεξεργασίες στρατηγικών ή τεχνικών εργαλείων με έμφαση ιδιαίτερη στις οικονομικές πλευρές, κι αυτά τα εργαλεία αποτελούν τις πιο πολλές φορές βασική τεκμηρίωση των θέσεων που στην συνέχεια επεξεργάζεται η Κοινότητα.

Αν θεωρήσουμε ότι η Πολιτεία μεταφράζει τις διεθνείς δεσμεύσεις σε νομοθεσία και ρυθμίσεις (π.χ. οικονομικά εργαλεία όπως κίνητρα, εθελοντικά εργαλεία όπως το οικολογικό σήμα, μηχανισμούς ενημέρωσης και συμμετοχικότητας, διαδικασίες ελέγχου της εφαρμογής και τροποποίησης της πολιτικής όπου χρειάζεται), τότε τι θα περίμενε κανείς από τον ενημερωμένο και συνειδητοποιημένο πολίτη; Συνεργασία και συνειδητή εφαρμογή, θάλεγε κανείς. Πόσο εφικτή είναι μία τέτοια συνεργασία και συνειδητή εφαρμογή στη χώρα μας; Συνεργασία μεταξύ τίνων; Εφαρμογή ποιάς πολιτικής όταν κάποιες φορές δε μας είναι γνωστή ή δε μας βολεύει; Τι έχει να κερδίσει ο απλός πολίτης αποδεχόμενος να συμπεριφερθεί έτσι; Ας δούμε κάποιες από τις παραμέτρους αυτού του "παιχνιδιού". Οι εμπλεκόμενοι εταίροι σε μια τέτοια διαδικασία είναι οι εξής:

  • η Πολιτεία, που συχνά έχει δύο όψεις, την πολιτική ηγεσία και τη διοίκηση,
  • οι παραγωγικοί τομείς,
  • οι χρήστες, όπου στην περίπτωσή μας έχουμε χρήστες προϊόντων αλλά επίσης και χρήστες χώρου και
  • οι οργανώσεις των πολιτών. Εδώ μπορούμε σαφέστατα να αναφερθούμε σε τρεις υποκατηγορίες: τις Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (Μ.Κ.Ο.), τους Επιστήμονες και τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης (Μ.Μ.Ε.). Είναι φανερό ότι αυτοί οι εταίροι μεταξύ τους εναλλάσσουν ρόλους. Δηλαδή, κάποιος ο οποίος δουλεύει στη διοίκηση και προσπαθεί να επεξεργαστεί κάποιες θέσεις ταυτόχρονα είναι και χρήστης ενός χώρου. Το ίδιο πράγμα συμβαίνει και με εκείνους οι οποίοι εκπροσωπούν τους παραγωγικούς τομείς κ.λπ.

Στο σημείο αυτό θα ήθελα να διατυπώσω τρεις θέσεις, που τις θεωρώ σχεδόν ως αυταπόδειχτα αξιώματα:

  • Για να μπορέσουμε να προχωρήσουμε στην εφαρμογή της βιώσιμης ανάπτυξης χρειάζεται να αλλάξουν κάποιες νοοτροπίες και κάποιες συμπεριφορές.
  • Για να αλλάξουμε νοοτροπίες και συμπεριφορές θα πρέπει αυτό να το εντάξουμε σε κάποιο προγραμματισμό. Οι αλλαγές τέτοιου είδους παίρνουν πάρα πολύ χρόνο και δε γίνονται αυτόματα.
  • Τέτοιες αλλαγές μπορούμε να κάνουμε μόνον εάν εστιάσουμε σε κάποιους τομείς-κλειδιά και αντίστοιχα σε εκείνες τις κοινωνικές ομάδες, οι οποίες παίζουν ιδιαίτερο ρόλο για κάθε έναν από αυτούς τους τομείς και πρέπει να βρούμε εκείνα τα σημεία που θα τους συγκινούσαν και θα τους ενδιέφεραν.

Εφαρμογή χωρίς συναίνεση δεν γίνεται, όπως το έχουμε πια δει στην πράξη. Επομένως, η ενημέρωση, η ευαισθητοποίηση, η συμμετοχή είναι καθοριστικά στην περίπτωσή μας. Η εκπαίδευση είναι αναγκαία επίσης, ως εργαλείο πιο μακροπρόθεσμο. Χρειάζεται σε τέσσερα επίπεδα: Στοιχειώδης παιδεία για όλους, Εξειδικευμένη επιμόρφωση για τα στελέχη, Ανώτερη για τομείς κλειδιά, και Έρευνα. Σε μια κοινωνία όπως η σημερινή, όμως, τα μηνύματα δεν μπορούν να κυκλοφορήσουν αποτελεσματικά και να πείσουν χωρίς τη στενή συνεργασία της Πολιτείας με τις Μ.Κ.Ο. και με τα Μ.Μ.Ε.

Φυσικά, το γεγονός ότι κάποιοι άλλοι εταίροι ακόμα δεν εκπληρούν πλήρως το ρόλο τους δεν μπορεί να αποτελεί επιχείρημα για να μην καταβάλλουν τις προσπάθειές τους και οι υπόλοιποι - πολύ περισσότερο όταν μιλάμε σε τελευταία ανάλυση για την ποιότητα της καθημερινής μας ζωής.

Στη χώρα μας, π.χ., επελέγησαν κάποιες περιοχές για να περιληφθούν στο κοινοτικό Δίκτυο Natura 2000 λόγω της μεγάλης τους σημασίας για τη βιοποικιλότητα. Το Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε., σε συνεργασία με άλλους συναρμόδιους φορείς και μετά από διαβουλεύσεις με τους τοπικούς φορείς μέσω των Νομαρχιακών Συμβουλίων, είναι στη διαδικασία εξασφάλισης του αναγκαίου νομοθετικού πλαισίου και της απαραίτητης χρηματοδοτικής στήριξης για την λειτουργία κατά προτεραιότητα 27 περιοχών με Φορείς Διαχείρισης. Παράλληλα, προωθούνται μελέτες και για τις υπόλοιπες περιοχές του Δικτύου, που θα καταλήξουν επίσης σε νομοθετήματα οριοθέτησης και ρύθμισης των επιτρεπομένων χρήσεων ανά ζώνη. Θα πρέπει να παραδεχθεί κανείς ότι εκ των πραγμάτων οι διαδικασίες είναι χρονοβόρες, καθώς πρόκειται για μια καινούργια πολιτική με καινούργιες δομές. Όμως, η επιτυχία του θεσμού αυτών των Προστατευόμενων Περιοχών θα εξαρτηθεί σε σημαντικό βαθμό από το πως οι πολίτες - χρήστες του κάθε χώρου - θα συνεργαστούν για την εφαρμογή.

Είναι σημαντικό να καταλάβουν όλοι ότι έχουν κάτι να κερδίσουν, αν έχουμε μία προσέγγιση κατανεμημένου κέρδους - αυτό που λέμε συχνά με τον αγγλικό όρο: win-win. Συνήθως, ο κάθε εταίρος προσπαθεί να κερδίσει κατά το δυνατόν το 100% των στόχων του. Σε μια κοινωνία, όμως, υπάρχουν ισορροπίες. Να κερδίσουμε όλοι το 100% δεν γίνεται. Σχηματοποιώντας, για να γίνει η προσέγγιση πιο κατανοητή, εάν κάποιος κερδίσει το 100% κάποιος μένει με το 0%. Δηλαδή κάποιος χάνει πλήρως. Θέλουμε τον κοινωνικό ιστό να τον καταστρέψουμε, να τον διαλύσουμε, έχοντας απόλυτα χαμένους και απόλυτα κερδισμένους; Μακροπρόθεσμα δε βοηθάει αυτό, πολύ περισσότερο που ένας σημερινός κερδισμένος μπορεί να είναι ο αυριανός χαμένος. Άρα, το να βρούμε ισορροπίες για το τι ποσοστό κέρδους μπορεί η κάθε κατηγορία κοινωνικών εταίρων να αποκομήσει, να το συμφωνήσουμε, να το σεβαστούμε, αυτό θα ήταν ένα υπέροχο αποτέλεσμα διαδικασιών συναίνεσης. Και με αυτόν τον τρόπο θα εφαρμόζαμε στην πράξη τη θεωρία του win-win. Λοιπόν, εάν ο κάθε κοινωνικός εταίρος αντιληφθεί τι "παίζεται", τι έχει να χάσει εάν δε λειτουργήσει σε μια τέτοια διαδικασία και τι έχει να κερδίσει διαφορετικά, τότε θα πειστεί να μετάσχει στην προσπάθεια.

Για παράδειγμα:

  • Στον δευτερογενή τομέα (στην βιομηχανία, στην παραγωγή), θάχε μεγάλη σημασία να βρούμε ένα "modus vivendi" σε ότι αφορά την εξοικονόμηση των φυσικών πόρων, σε ότι αφορά την αποδοτικότητα των τεχνικών, σε ότι αφορά ακόμα και την χωροθέτηση των μονάδων. Χωρίς τέτοια σημεία συμφωνίας, θα κινδύνευαν οι βιότοποι αφενός αλλά θα μειωνόταν και τα κέρδη των επενδυτών αφετέρου.
  • Για τους ξενοδόχους, τα στοιχεία της χωροθέτησης και τα στοιχεία του πως χρησιμοποιούμε βασικούς πόρους, όπως π.χ. η παραλία, το νερό, η ενέργεια, είναι θέματα πάρα πολύ σημαντικά μέσα στην ίδια λογική αποφυγής ζημιών και για τις δύο πλευρές. Διατήρηση των πόρων αυτών σημαίνει προσέλκυση περισσότερων τουριστών υψηλού εισοδήματος για πολλά χρόνια.
  • Για τους κυνηγούς, θάχε μεγάλη σημασία να υπάρξει ενημέρωση ως προς τις ζώνες απόλυτης προστασίας (σε εφαρμογή κοινοτικών υποχρεώσεων), ως προς τα προστατευόμενα είδη, ώστε να αποφεύγουν να τα σκοτώνουν, ως προς τις ευαίσθητες περιόδους των ειδών μέσα στο χρόνο (π.χ. αναπαραγωγή) κατά τις οποίες δεν πρέπει να τα ενοχλούν, ως προς την ανάγκη διατήρησης της ποικιλότητας και των κρισίμων μεγεθών (πληθυσμών), με παράλληλη δυνατότητα συμμετοχής τους στην εφαρμογή διαχειριστικών σχεδίων κάποιων ειδών με πλεονάζοντες πληθυσμούς και στην καταγραφή περασμάτων κάποιων άλλων ειδών.
  • Για τους απλούς περιπατητές και φυσιολάτρες, θάταν χρήσιμο να υπενθυμιστεί η σημασία του να μην αφήνει κανείς σκουπίδια στο φυσικό χώρο τόσο για λόγους αισθητικής όσο και γιατί αυτά δεν είναι πάντα βιοαποικοδομήσιμα. Θάταν, επίσης, αναγκαίο να τονιστεί η σημασία του να προλαμβάνεται κάθε περίπτωση πυρκαγιάς από αμέλεια. Έλλειψη συνεργασίας στον τομέα αυτό σημαίνει λιγότερους πνεύμονες πρασίνου και χώρους αναψυχής και γι΄ αυτούς τους ίδιους.

Συχνά για την διαχείριση της Φύσης δεν χρειάζεται να επεξεργαστούμε κάτι εξαιρετικά πολύπλοκο. Μερικές φορές αρκεί και ένας απλός εξορθολογισμός, αρκεί να χρησιμοποιήσουμε στ΄ αλήθεια κάποιες καλές πρακτικές. Αυτές τις καλές πρακτικές οι διεθνείς οργανισμοί μας δίνουν την δυνατότητα να τις προσδιορίζουμε, να τις ανταλλάσσουμε ως εμπειρίες μεταξύ μας και να τις προσαρμόζουμε όταν χρειάζεται. Τέτοιες πρακτικές προωθούνται και σε τομεακές πολιτικές που έχουν επιπτώσεις στο φυσικό περιβάλλον, όπως είναι η νέα κοινή αγροτική πολιτική.

Συμπεραίνοντας, θα ήθελα να τονίσω ότι μπορούμε να χαρούμε όλοι τη Φύση, αυτή την πρωταρχική πηγή ζωής, ακολουθώντας κάποια βιώσιμα πρότυπα παραγωγής και κατανάλωσης. Οι μελέτες του ΟΟΣΑ απέδειξαν ότι υπάρχει αποσύνδεση της οικονομικής ανάπτυξης από την υποβάθμιση και ρύπανση του περιβάλλοντος. Απέδειξαν, επίσης, ότι μπορούμε να φτάσουμε σε διπλασιασμό της ευημερίας της Γης με υποδιπλασιασμό της χρήσης φυσικών πόρων (και με το 1/4 των αναγκαίων φυσικών πόρων να προέρχονται από τις αναπτυγμένες χώρες). Αν υπάρχει η βούληση, υπάρχουν και τα εργαλεία και μπορούμε να αρχίσουμε να τα χρησιμοποιούμε. Είναι θέμα ευθύνης να συμβάλει ο καθένας μας στο μέτρο που του αναλογεί. Έτσι, θα μπορεί και να διεκδικεί περισσότερα κι από τους άλλους εμπλεκόμενους εταίρους, για το παρόν και για το μέλλον όλων μας.

Αθήνα, Απρίλιος 2005

της Δρ Αθηνάς ΜΟΥΡΜΟΥΡΗ,
Μηχανικού Περιβάλλοντος - Χωροτάκτη *

Καταναλωτικά Βήματα - Τεύχος Μαΐου - Ιουνίου 2005

* Παρότι η Δρ Α. Μουρμούρη είναι Προϊσταμένη του Τμήματος Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος του ΥΠΕΧΩΔΕ, οι απόψεις που εκφράζει είναι προσωπικές και δεν δεσμεύουν τις επίσημες θέσεις του εν λόγω Υπουργείου.