Η Διοικητική Μέριμνα για την ασφάλεια των τροφίμων

Άρθρο του κ. Μενέλαου Πατίκα, προϊστάμενου της Διεύθυνσης Κτηνιατρικής Ν.Α. Θεσσαλονίκης για το περιοδικό "Καταναλωτικά Βήματα" του ΚΕ.Π.ΚΑ.

Το ΚΕ.Π.ΚΑ. επιδιώκοντας την υπεύθυνη, πολύπλευρη και αντικειμενική ενημέρωση των καταναλωτών ήρθε σε επαφή με φορείς της πολιτείας που είναι υπεύθυνοι για την ασφάλεια των τροφίμων. Με το σκεπτικό αυτό ζητήσαμε από τον κ. Μενέλαο Πατίκα, προϊστάμενο της Διεύθυνσης Κτηνιατρικής Ν.Α. Θεσσαλονίκης, να μας ενημερώσει για τις μεθόδους ελέγχου των τροφίμων που χρησιμοποιούνται στη χώρα μας και για τους τρόπους με τους οποίους εφαρμόζονται οι οδηγίες της Ε.Ε. σχετικά με την ασφάλεια των τροφίμων.

Η ασφάλεια των τροφίμων τα τελευταία χρόνια αποτελεί πρώτης προτεραιότητας ζήτημα, όχι μόνο για τη δοκιμαζόμενη Ευρωπαϊκή Ένωση από τις αλλεπάλληλες κρίσεις που έλαβαν χώρα με αποκορύφωμα το πρόβλημα των Μεταδοτικών Σπογγωδών Εγκεφαλοπαθειών (ΜΣΕ) και των διοξινών, αλλά και για όλο τον κόσμο. Τα συστήματα για την ασφάλεια των τροφίμων της Ε.Ε και των κρατών μελών δέχτηκαν πρωτοφανείς πιέσεις κατά τις πρόσφατες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης σε σχέση με τις ζωοτροφές, την υγεία των ζώων και τα τρόφιμα. Αποκαλύφθηκαν λοιπόν σημαντικές αδυναμίες που απαιτούν τη λήψη μέτρων εκ μέρους των υπευθύνων φορέων για την ενίσχυση, τη βελτίωση και την καλύτερη ανάπτυξη αυτών των συστημάτων.

Ως κυρίαρχο ζήτημα αναδείχθηκε η ασφάλεια των τροφίμων, ώστε να επιτυγχάνεται το κατά το δυνατό υψη-λότερο επίπεδο προστασίας της υγείας των καταναλωτών. Την ίδια ώρα η αλυσίδα παραγωγής των τροφίμων γίνεται πολυπλοκότερη, γεγονός που καθιστά επιτακτική την ανάγκη στενής παρακολούθησης όλων των αλληλένδετων σταδίων της παραγωγής, ώστε να εγγυάται κανείς την ασφάλεια και την προστασία της υγείας των καταναλωτών. Μία αποτελεσματική πολιτική για την ασφάλεια των τροφίμων πρέπει λοιπόν να αναγνωρίζει την αλληλένδετη φύση της παραγωγής τροφίμων. Απαιτεί αυτή η πολιτική, την παρακολούθηση και την αξιολόγηση των κινδύνων για την υγεία των καταναλωτών που συνδέονται με τις πρώτες ύλες, τους τρόπους καλλιέργειας και την επεξεργασία των τροφίμων. Απαιτεί, επίσης, αποτελεσματική ρυ-θμιστική δράση για τη διαχείριση αυτού του κινδύνου και απαιτεί την εγκατάσταση και λειτουργία ορθολογικών συστημάτων ελέγχου.

Η Ε.Ε λαμβάνοντας υπόψη όλα τα προηγούμενα ανέλαβε την πρωτοβουλία της εκπόνησης της "Λευκής Βίβλου για την ασφάλεια των τροφίμων" με την οποία ουσιαστικά χαράζει μία νέα πολιτική ασφάλειας των τροφίμων, που ως κατευθυντήρια αρχή ορίζει την "πλήρη και ολοκληρωμένη προσέγγιση" ολόκληρης της τροφικής αλυσίδας ("από το αγρόκτημα στο τραπέζι"). Αυτή η προσέγγιση ουσιαστικά μεταξύ των άλλων θέτει στο τραπέζι της συζήτησης και τους ρόλους των ενδιαφερομένων ομάδων (παραγωγοί, αρμόδιοι φορείς, καταναλωτές). Στα πλαίσια λοιπόν αυτών των ρόλων οι παραγωγοί έχουν την κύρια ευθύνη για την ασφάλεια των τροφίμων, οι αρμόδιοι φορείς παρακολουθούν και επιβάλλουν την ευθύνη αυτή μέσω της λειτουργίας εθνικών συστημάτων παρακολούθησης και ελέγχου, αλλά και οι καταναλωτές πρέπει να αναγνωρίζουν ότι είναι υπεύθυνοι για τη σωστή διαχείριση των τροφίμων.

Η Ελληνική Νομοθεσία για τον έλεγχο των τροφίμων ζωικής προέλευσης έχει εναρμονιστεί πλήρως με τις οδηγίες, τους κανονισμούς και τις αποφάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στα κείμενα αυτά ορίζεται σαφώς η αρμόδια αρχή, που είναι οι Κτηνιατρικές Υπηρεσίες των Νομαρχιακών Αυτοδιοικήσεων, τους Σταθμούς Υγειονομικού Κτηνοτροφικού Ελέγχου (ΣΥΚΕ) και η Κεντρική Κτηνιατρική Υπηρεσία του Υπουργείου Γεωργίας. Με βάση την Νομοθεσία, Εθνική και Κοινοτική, οι Κτηνιατρικές Υπηρεσίες καλύπτουν όλα τα ζητήματα που σχετίζονται με την Υγεία των Ζώων και την Ασφάλεια των Τροφίμων.

Στα πλαίσια αυτά περιλαμβάνεται η εφαρμογή της νομοθεσίας σχετικά με την τήρηση των υγειονομικών προϋποθέσεων έγκρισης των εγκαταστάσεων. Κάθε ενδιαφερόμενος προκειμένου να κατασκευάσει μία εγκατάσταση επεξεργασίας και παραγωγής τροφίμων ζωικής προέλευσης υποχρεούται να συμμορφώνεται με τους όρους κατασκευής της εγκατάστασης σύμφωνα πάντα με τις απαιτήσεις του είδους τροφίμου που θα παράγει. Επίσης για την προστασία του περιβάλλοντος είναι απαραίτητη η εγκεκριμένη μελέτη περιβαλλοντικών όρων και η μελέτη διάθεσης αποβλήτων από τις υπηρεσίες προστασίας περιβάλλοντος. Μόνο εφόσον πληρούνται οι παραπάνω όροι εκδίδεται άδεια ίδρυσης της εγκατάστασης και μπορεί να κατασκευαστεί. Μετά την ολοκλήρωση του έργου γίνεται αυτοψία από επιτροπή και εκδίδεται πλέον η άδεια λειτουργίας. Εκτός των άλλων παραμέτρων για την λειτουργία σύμφωνα με τη νομοθεσία, εφαρμόζεται σε όλες τις εγκαταστάσεις σύστημα αυτοελέγχων: γίνεται έλεγχος των πρώτων υλών, των ενδιάμεσων προϊόντων και των τελικών προϊόντων σε διάφορα στάδια της παραγωγής.

Παράλληλα, γίνεται προσπάθεια και έχει τεθεί κατά ένα μέρος σε εφαρμογή η αρχή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την "ανάλυση του κινδύνου" με τα τρία της συστατικά:

Την αξιολόγηση του κινδύνου (επιστημονικές συμβουλές και ανάλυση πληροφοριών),

Τη διαχείριση του κινδύνου (ρύθμιση και έλεγχος),

Και την ενημέρωση σχετικά με τους κινδύνους.

Η αξιολόγηση του κινδύνου γίνεται με παροχή ανεξάρτητων επιστημονικών συμβουλών, που θα εξασφαλίζουν την αρτιότητα και το ανεπηρέαστο (από συμφέροντα) των συμβουλών.

Ταυτόχρονα υπάρχει μία συνεχής και καθημερινή συλλογή πληροφοριών που θα επιτρέπει την άμεση αντιμετώπιση των ενδεχομένων κινδύνων. Στόχος, ο έγκαιρος εντοπισμός των πιθανών κινδύνων ώστε να αποφεύγονται οι κρίσιμες καταστάσεις, παρά η αντίδραση σε αυτές (π.χ. το πρόβλημα των βιοτοξινών στον κόλπο του Θερμαϊκού, όπου με την συλλογή πληροφοριών εξασφαλίζεται η έγκαιρη αντιμετώπιση).

Η διαχείριση του κινδύνου εξασφαλίζεται με την ανάπτυξη συστημάτων ασφαλείας και εφαρμογής κανόνων ορθής υγιεινής από πλευράς των παραγωγών και ελέγχου αυτών των συστημάτων από πλευράς αρμόδιων αρχών. Στα γενικότερα πλαίσια της διαχείρισης του κινδύνου απαιτείται η δυνατότητα εντοπισμού της προέλευσης των ζωοτροφών και των τροφών, καθώς και των συστατικών τους. Εδώ περιλαμβάνεται η υποχρέωση εκ μέρους των επιχειρήσεων της εξασφάλισης των κατάλληλων διαδικασιών, ώστε να είναι δυνατή η απόσυρση από την αγορά, όταν προκύπτει κίνδυνος για την υγεία των καταναλωτών. Οι παραγωγοί και οι προμηθευτές πρέπει επίσης να διατηρούν αρχείο των προμηθευτών πρώτων υλών και των συστατικών, ώστε να είναι δυνατός ο εντοπισμός της πηγής του προβλήματος. Σε όλες τις εγκαταστάσεις παραγωγής και επεξεργασίας τροφίμων ζωικής προέλευσης έχει ορισθεί υπεύθυνος κτηνίατρος της υπηρεσίας μας, ο οποίος ελέγχει, παρακολουθεί τη λειτουργία της εγκατάστασης και σε περιπτώσεις μη εφαρμογής της νομοθεσίας επιβάλλει η υπηρεσία μας μέτρα και κυρώσεις.

Μεταξύ των άλλων εφαρμόζονται προγράμματα εξυγίανσης του ζωικού κεφαλαίου της χώρας από ζωανθρωπονόσους (φυματίωση, βρουκέλλωση, μελιταίος πυρετός, κλασσική πανώλη των χοίρων, γρίπη των ορνίθων, σαλμονέλλωση, Μεταδοτική Σπογγώδης Εγκεφαλοπάθεια). Στα πλαίσια αυτών των προγραμμάτων γίνεται αναγνώριση των ζώων που νοσούν, απομάκρυνσή τους από την παραγωγή και αποζημίωση των κτηνοτρόφων. Στόχος των προγραμμάτων η απαλλαγή της χώρας από νοσήματα που αποτελούν κίνδυνο για τη δημόσια υγεία. Ταυτόχρονα εφαρμόζεται το Ολοκληρωμένο Σύστημα Διαχείρισης Ελέγχου (ΟΣΔΕ) που αφορά την απόκτηση ταυτότητας των ζώων ώστε να είναι δυνατή η σήμανση των προϊόντων.

Στο χώρο των σφαγείων και της προετοιμασίας του κρέατος, γίνεται επιθεώρηση της υγειονομικής καταλληλότητας του κρέατος και ποιοτική κατάταξη με βάση την κατηγορία, καθώς και αποκλεισμός των ακατάλληλων σφαγίων και τμημάτων σφαγίων από την κατανάλωση με κατάσχεση και καταστροφή τους. Την περίοδο αυτή (από 01.10.2000) γίνεται αφαίρεση, δέσμευση και καταστροφή σε εγκεκριμένους χώρους υγειονομικής ταφής των υλικών ειδικού κινδύνου. Στα πλαίσια της διερεύνησης των Μεταδοτικών Σπογγωδών Εγκεφαλοπαθειών γίνεται δειγματοληψία από βοοειδή ηλικίας μεγαλύτερης των 30 μηνών και αποστολή στα Εργαστήρια της Κτηνιατρικής Σχολής του Α.Π.Θ. για εξέταση.

Όσον αφορά το γάλα γίνεται έλεγχος των εκμεταλλεύσεων παραγωγής γάλακτος για την υγιεινή των εγκαταστάσεων και την υγιεινή του αρμέγματος, εφαρμόζεται ένα μοναδικό για την Ελλάδα καθημερινό πρόγραμμα για τις προδιαγραφές του παραγομένου γάλακτος (περιεκτικότητα σε μικρόβια, σωματικά κύτταρα, επείσακτο (προστιθέμενο) νερό, αντιβιοτικά).

Για τα αλιεύματα και τα οστρακοειδή εφαρμόζεται ένα πρωτοποριακό πρόγραμμα παρακολούθησης του Θερμαϊκού Κόλπου που αφορά παραμέτρους στη σάρκα των ζώντων δίθυρων μαλακίων και του θαλασσινού νερού (μικρόβια, βιοτοξίνες, βαρέα μέταλλα, οργανοαλογόνα, ραδιονουκλεοτίδια, κτλ). Επίσης, εφαρμόζεται το Εθνικό Πρόγραμμα Ελέγχου Καταλοίπων σε μια μεγάλη γκάμα προϊόντων ζωικής προέλευσης στο σύνολο του Νομού Θεσσαλονίκης.

Τα καταστήματα που επεξεργάζονται και παράγουν τρόφιμα για τη διάθεση τους απευθείας στον καταναλωτή λειτουργούν βάσει Εθνικής Νομοθεσίας. Στο Νομό Θεσσαλονίκης και πιθανότατα στους περισσότερους Νομούς της χώρας λειτουργεί Συντονιστική Επιτροπή για τον Επίσημο Έλεγχο των Τροφίμων. Έργο της είναι ο συντονισμός του ελεγκτικού έργου στα τρόφιμα των υπηρεσιών που συμμετέχουν. Πέραν του όλου έργου της η επιτροπή, ανέθεσε σε υπαλλήλους των υπηρεσιών αυτών την εκπόνηση οδηγών ορθής υγιεινής πρακτικής για κάθε ομοειδή ομάδα επαγγελματιών που παρασκευάζουν και διαθέτουν στον άμεσο καταναλωτή τρόφιμα. Οι οδηγοί αυτοί έχουν εκτυπωθεί από τη Νομαρχία Θεσσαλονίκης και είναι στη διάθεση όλων των επαγγελματιών λιανοπωλητών, κλπ.

Καθημερινά υπάρχει παρακολούθηση της αγοράς από συνεργεία ελεγκτών-επιθεωρητών για τον έλεγχο των προσφερομένων τροφίμων ζωικής προέλευσης στη λιανική. Διενεργούνται δειγματοληψίες σε όλα τα στάδια της παραγωγής και τα δείγματα αποστέλλονται στα Κτηνιατρικά Εργαστήρια για την εξέταση και την εξαγωγή των αποτελεσμάτων. Σε περιπτώσεις παραβάσεων ή μη συμμόρφωσης με τα οριζόμενα στη νομοθεσία, οι Διευθύνσεις Κτηνιατρικής εφαρμόζουν κατασχέσεις, καταστροφές προϊόντων, παραπομπές στη Δικαιοσύνη, λήψη μέτρων (π.χ. απαγόρευση παράδοσης γάλακτος, απαγό-ρευση συλλογής ζώντων δίθυρων μαλακίων, απαγόρευση σφαγής ή υποχρεωτική σφαγή), επιβολή διοικητικών κυρώσεων με μορφή οικονομικού προστίμου, κλπ.

  • Απαραίτητο στοιχείο της πρακτικής των Κτηνιατρικών Υπηρεσιών της Νοτιοανατολικής Θεσσαλονίκης αποτελεί η ενημέρωση σχετικά με τους κινδύνους, καθώς ο περιορισμός του κινδύνου εμφάνισης αδικαιολόγητων ανησυχιών σχετικά με την ασφάλεια των τροφίμων. Πρέπει να τονιστεί ότι σε όλα τα θέματα που συνδέονται με την ασφάλεια των τροφίμων είναι σημαντικό οι καταναλωτές να αναγνωρίζονται πλήρως ως ενδιαφερόμενοι και οι ανησυχίες τους να λαμβάνονται υπόψη: ζητώντας τη γνώμη τους για ζητήματα σχετικά με την ασφάλεια των τροφίμων, παρέχοντας ένα πλαίσιο για συζητήσεις (δημόσιες ακροάσεις) μεταξύ εμπειρογνωμόνων, υπηρεσιών και καταναλωτών
  • διευκολύνοντας το διάλογο μεταξύ καταναλωτών και παραγωγών.

Σε κάθε περίπτωση διατροφικής κρίσης, ο καταναλωτής θα πρέπει να ενημερώνεται για το μέγεθος της κρίσης από τα στοιχεία που διαθέτουν οι υπηρεσίες, κοινοτικές και εθνικές:

για τις επιπτώσεις του προβλήματος στην δημόσια υγεία -από ειδικούς επιστήμονες,

για τα μέτρα που λαμβάνονται προς δέσμευση των προϊόντων που ενοχοποιούνται για το πρόβλημα -από τις υπηρεσίες που εφαρμόζουν τα μέτρα αυτά.

Διαφορετικά ο καταναλωτής αποπροσανατολίζεται και του δημιουργούνται αμφιβολίες για τα πάντα. Η συνεχής αναφορά σε δηλώσεις μη ειδικών και μη υπευθύνων δεν βοηθάει σε καμία περίπτωση.

Η Διεύθυνση Κτηνιατρικής Θεσσαλονίκης αναγνωρίζοντας τις ανάγκες των καιρών ενημερώνει διαρκώς τους κτηνιάτρους για την ενιαία εφαρμογή της συνεχώς ανανεούμενης νομοθεσίας και πέραν αυτών στο τελευταίο τρίμηνο του 2000 πραγματοποίησε πρωτοποριακή για τα ελληνικά δεδομένα εκπαίδευση όλων των Κτηνιάτρων του Νομού με θέμα "Hazard Analysis and Critical Control Points" ("Ανάλυση Κινδύνου και Κρίσιμα Σημεία Ελέγχου στη Βιομηχανία Τροφίμων Ζωικής Προέλευσης"). Η εκπαίδευση πραγματοποιήθηκε με τη βοήθεια του Νομάρχη Θεσσαλονίκης και την οικονομική ενίσχυση βιομηχανιών του Νομού μας.

Η επιτυχία της διαχείρισης του κινδύνου, δηλαδή των ελεγκτικών μηχανισμών, θα κριθεί κατά πρώτο λόγο από το θέμα της αποκατάστασης της εμπιστοσύνης καθαυτής και κατά δεύτερο λόγο από τη διατήρηση αυτής της εμπιστοσύνης που είναι και το δυσκολότερο.
Καταναλωτικά Βήματα - Τεύχος Φεβρουαρίου 2001