Φάκελος: Τι Τρώμε

Το βιβλίο του Eric Schlosser "Φάκελος - Τι τρώμε", αποτελεί μια επαναστατική έρευνα, που θα αλλάξει, ριζικά, τον τρόπο, που σκεφτόμαστε, για το γρήγορο φαγητό. Αποκαλύπτει την παντελή έλλειψη ελέγχου, σε μια βιομηχανία φαγητού, που δείχνει να βρίσκεται, πάνω από το νόμο.

Το ΚΕ.Π.ΚΑ. ευχαριστεί τις εκδόσεις Διόπτρα, που χορήγησαν την άδεια, να δημοσιευτούν, δωρεάν, τμήματα του βιβλίου, στο περιοδικό μας.

Εμείς καλούμε όλους τους Έλληνες Καταναλωτές να διαβάσουν το "Φάκελος - Τι τρώμε". Ίσως σώσουμε την υγεία και τη ζωή και τη δική μας και των παιδιών μας, γιατί η γνώση είναι δύναμη.

... "Η γεύση της τηγανητής πατάτας των Μακντόναλντ'ς επαινείται από πελάτες, ανταγωνιστές, ή ακόμη και από κριτικούς εστιατορίων. Εδώ και δεκαετίες, η Μακντόναλντ'ς τηγανίζει τις πατάτες της σε ένα μίγμα από 7% περίπου σογιέλαιο και 93% βοδινό λίπος. Το μίγμα αυτό δίνει στις πατάτες τη μοναδική τους γεύση - και, επίσης, περισσότερο κορεσμένο βοδινό λίπος ανά γραμμάριο και από ένα ολόκληρο χάμπουργκερ Μακντόναλντ'ς.

Μετά από ένα μπαράζ επικρίσεων για τη χοληστερίνη της τηγανητής πατάτας της, η Μακντόναλντ'ς άρχισε το 1990 να τηγανίζει σε καθαρό φυτικό έλαιο. Αυτή η αλλαγή δημιούργησε μια τεράστια πρόκληση για την εταιρεία: να φτιάξει τηγανητές πατάτες που να έχουν μια αδιόρατη γεύση κρέατος, χωρίς να τις τηγανίζει σε βοδινό λίπος. Αν ρίξουμε μια ματιά στα συστατικά που χρησιμοποιούνται σήμερα για τις τηγανητές πατάτες της Μακντόναλντ'ς, θα δούμε πώς λύθηκε το πρόβλημα. Στο τέλος του καταλόγου υπάρχει μια φαινομενικά αθώα αλλά μυστηριώδης φράση: "φυσικά αρώματα". Οι κατεψυγμένες πατάτες και το λάδι τηγανίσματος της Μακντόναλντ'ς, περιέχουν και τα δυο "φυσικά αρώματα" - έτσι εξηγείται όχι μόνο γιατί οι τηγανητές πατάτες έχουν τόσο καλή γεύση, αλλά και γιατί τα περισσότερα φαγητά των φαστ φουντ, ή και τα περισσότερα φαγητά που τρώνε σήμερα οι Αμερικανοί, έχουν τη γεύση που όλοι γνωρίζουμε."...

... "Το E. coli 0157:H7 αποτελεί μεταλλαγμένη μορφή ενός βακτηριδίου που βρίσκεται σε αφθονία στο ανθρώπινο πεπτικό σύστημα. Τα περισσότερα βακτηρίδια E. coli μας βοηθούν να χωνεύουμε τις τροφές, συνθέτουν βιταμίνες και μας προφυλάσσουν από επικίνδυνους μικροοργανισμούς. Ωστόσο, το E. coli 0157:H7 μπορεί να απελευθερώσει μια ισχυρή τοξίνη -τη "βεροτοξίνη", ή "τοξίνη Σίγκα"- η οποία προσβάλλει την επένδυση του εντέρου. Μερικά άτομα προσβάλλονται από E. coli 0157:H7, αλλά δεν αρρωσταίνουν. Άλλοι παθαίνουν ήπια διάρροια. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι έντονοι κοιλιακοί πόνοι ακολουθούνται από υδαρή, και κατόπιν αιματώδη διάρροια, η οποία υποχωρεί περίπου σε μια εβδομάδα. Μερικές φορές η διάρροια συνοδεύεται από εμετό και χαμηλό πυρετό.

Στο 4% περίπου των καταγεγραμμένων περιπτώσεων E. coli 0157:H7, οι τοξίνες Σίγκα περνούν στο αίμα, προκαλώντας αιμολυτικό ουραιμικό σύνδρομο (ΑΟΣ), το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε νεφρική ανεπάρκεια, αναιμία, εσωτερική αιμορραγία και καταστροφή ζωτικών οργάνων. Οι τοξίνες Σίγκα μπορεί να προκαλέσουν επιληπτικές κρίσεις, νευρολογικές βλάβες και αποπληξίες. Γύρω στο 5% των παιδιών που παθαίνουν ΑΟΣ πεθαίνουν, αλλά κι εκείνα που επιζούν εμφανίζουν συχνά μόνιμες ανικανότητες, όπως τύφλωση, ή εγκεφαλικές βλάβες.

Τα παιδιά κάτω των πέντε ετών, οι ηλικιωμένοι και άτομα με εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα είναι τα πιο πιθανά θύματα των παθήσεων που προκαλούνται από το E. coli 0157:H7.

Ένα μικροσκοπικό άψητο σωματίδιο χάμπουργκερ μπορεί να περιέχει αρκετό παθογόνο, E. coli 0157:H7 για να σκοτώσει αυτόν που θα το φάει.

Η ανθεκτικότητα του E. coli 0157:H7 και η μικροσκοπική δόση μόλυνσης, του επιτρέπουν να εξαπλώνεται με πολλούς τρόπους. Πολλοί συνάνθρωποί μας προσβλήθηκαν πίνοντας μολυσμένο νερό, κολυμπώντας σε μολυσμένες λίμνες, παίζοντας σε μολυσμένο υδροπάρκο, μπουσουλώντας πάνω σε ένα μολυσμένο χαλί. Το κοινότερο αίτιο τροφικών επιδημιών ήταν η κατανάλωση μη επαρκώς ψημένου βοδινού κιμά. Όμως, επιδημίες E. coli 0157:H7 έχουν προκληθεί επίσης από μολυσμένα βλαστάρια φασολιών, λαχανικά σαλάτας, πεπόνια κανταλούπ, σαλάμι, άβραστο γάλα και μη παστεριωμένο μηλόξιδο. Όλες αυτές οι τροφές είχαν έρθει πιθανότατα σε επαφή με κοπριά αγελάδας, αν και το παθογόνο μπορεί να εξαπλωθεί επίσης από τα κόπρανα ελαφιών, σκυλιών, αλόγων και μυγών.

Μερικά κοπάδια αμερικανικών βοοειδών μπορεί να έχουν προσβληθεί από E. coli 0157:H7 πριν από δεκαετίες. Όμως, οι πρόσφατες αλλαγές στον τρόπο που εκτρέφονται, σφάζονται και υποβάλλονται σε επεξεργασία τα μοσχάρια, έχουν δημιουργήσει ένα ιδανικό περιβάλλον εξάπλωσης του παθογόνου. Το πρόβλημα αρχίζει με τις σημερινές τεράστιες μονάδες πάχυνσης. Ένας υγειονομικός, που προτιμά να παραμείνει ανώνυμος, παρομοίασε τις συνθήκες υγιεινής στις σύγχρονες μονάδες πάχυνσης με εκείνες μιας μεγάλης ευρωπαϊκής πόλης του Μεσαίωνα, όταν ο κόσμος άδειαζε τα δοχεία νυκτός από το παράθυρο, οι ακαθαρσίες έτρεχαν στους δρόμους και μαίνονταν διάφορες επιδημίες. Τα μοσχάρια που στριμώχνονται σήμερα στις μονάδες πάχυνσης κινούνται ελάχιστα και ζουν μέσα σε όγκους κοπριάς. Οι μονάδες πάχυνσης έχουν εξελιχθεί σε έναν εξαιρετικά αποδοτικό μηχανισμό "ανακύκλωσης της κοπριάς" - και, δυστυχώς, το E. coli 0157:H7 μπορεί να πολλαπλασιαστεί στις ταΐστρες των μοσχαριών και να ζήσει μέσα στην κοπριά μέχρι και ενενήντα ημέρες."...

... "Τρώγοντας περισσότερα γεύματα έξω από το σπίτι τους, άντρες και γυναίκες καταναλώνουν περισσότερες θερμίδες, λιγότερες φυτικές ίνες και περισσότερα λίπη. Οι τιμές των τροφίμων έχουν πέσει τόσο χαμηλά, ώστε η βιομηχανία φαστ φουντ είχε την άνεση να αυξήσει σημαντικά το μέγεθος των μερίδων χωρίς να μειώσει τα κέρδη της, με σκοπό να προσελκύσει πελάτες. Το μέγεθος του χάμπουργκερ, θεωρείται ένας από τους κύριους παράγοντες προώθησης των προϊόντων της.

Το κόστος της αμερικανικής "επιδημίας παχυσαρκίας" εκτείνεται πολύ πέρα από τον συναισθηματικό πόνο και τη χαμηλή αυτό-εκτίμηση. Η παχυσαρκία αποτελεί σήμερα το δεύτερο αίτιο θνησιμότητας στις Ηνωμένες Πολιτείες, μετά το κάπνισμα. Υπολογίζεται ότι περίπου 280.000 Αμερικανοί πεθαίνουν κάθε χρόνο εξαιτίας της παχυσαρκίας τους. Οι παχύσαρκοι νέοι δεν αντιμετωπίζουν μόνο μακροπρόθεσμες, αλλά και άμεσες απειλές για την υγεία τους. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, παιδιά με σοβαρή παχυσαρκία, ηλικίας έξι έως δέκα ετών, πεθαίνουν σήμερα από καρδιακές προσβολές που προκαλούνται από το βάρος τους."...

Τι Τρώμε
Τις τρεις τελευταίες δεκαετίες, τα φαστ φουντ έχουν διεισδύσει απ' άκρη σ' άκρη της αμερικανικής κοινωνίας. Μια βιομηχανία που ξεκίνησε με μερικούς πάγκους χοτ ντογκ και χάμπουργκερ στη νότια Καλιφόρνια, εξαπλώθηκε σε κάθε γωνιά της χώρας, πουλώντας ένα μεγάλο φάσμα τροφών, όπου υπάρχουν πελάτες. Τα φαγητά φαστ φουντ σερβίρονται τώρα σε εστιατόρια και "ντράιβ-θρου", σε στάδια, αεροδρόμια, ζωολογικούς κήπους, γυμνάσια, δημοτικά, πανεπιστήμια, κρουαζιερόπλοια, τρένα, αεροπλάνα, εμπορικά κέντρα, βενζινάδικα, ακόμη και σε καφετέριες νοσοκομείων. Το 1970, οι Αμερικανοί ξόδεψαν γύρω στα 6 δισεκατομμύρια δολάρια για φαστ φουντ. Το 2000, ξόδεψαν πάνω από 110 δισεκατομμύρια. Σήμερα, ξοδεύουν σε φαστ φουντ περισσότερα απ' όσα διαθέτουν για ανώτατη εκπαίδευση, προσωπικούς υπολογιστές, λογισμικό υπολογιστών ή καινούρια αυτοκίνητα. Ξοδεύουν, δηλαδή, περισσότερα απ' όσα δίνουν συνολικά για ταινίες, βιβλία, περιοδικά, εφημερίδες, βίντεο και μουσική.

Ανοίγεις τη γυάλινη πόρτα, αισθάνεσαι τον δροσερό αέρα, περνάς μέσα, στέκεσαι στην ουρά, μελετάς τις έγχρωμες φωτισμένες φωτογραφίες πάνω από τον πάγκο, δίνεις την παραγγελία σου, πληρώνεις μερικά δολάρια, βλέπεις νεαρά αγόρια και κορίτσια που φορούν ομοιόμορφα ρούχα να πατάνε διάφορα κουμπιά για να εκτελεστεί η παραγγελία, και λίγες στιγμές αργότερα παίρνεις έναν πλαστικό δίσκο γεμάτο φαγητά, τυλιγμένα σε χρωματιστό χαρτί και χαρτόνι. Η όλη εμπειρία της αγοράς φαστ φουντ έχει εξελιχθεί σε μια ρουτίνα τόσο τυπική, τόσο συνηθισμένη και πεζή, ώστε την θεωρούμε σαν κάτι δεδομένο, όπως το καθημερινό βούρτσισμα των δοντιών μας, ή τα κόκκινα φανάρια της τροχαίας. Έχει γίνει ένα κοινωνικό έθιμο - εξίσου αμερικανικό με τη μικρή, τετράγωνη, κατεψυγμένη και ξαναζεσταμένη μηλόπιτα.

Το βιβλίο αυτό ασχολείται με το φαστ φουντ - με τις αξίες που εκφράζει και τον κόσμο που δημιούργησε. Το φαστ φουντ αποδείχτηκε μια επαναστατική δύναμη για την αμερικανική ζωή -συνεπώς, μας ενδιαφέρει τόσο ως προϊόν, όσο και για τις μεταφορικές του προεκτάσεις. Το τι έτρωγαν (ή δεν έτρωγαν) οι άνθρωποι καθοριζόταν πάντα από ένα πολύπλοκο σύμπλεγμα κοινωνικών, οικονομικών και τεχνολογικών δυνάμεων. Η πρώιμη Ρωμαϊκή Δημοκρατία τρεφόταν από τους πολίτες αγρότες της. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία από τους σκλάβους της. Η διατροφή μιας χώρας μπορεί να αποκαλύπτει περισσότερα από την τέχνη ή τη λογοτεχνία της. Κάθε μέρα, στις Ηνωμένες Πολιτείες, γύρω στο ένα τέταρτο του ενήλικου πληθυσμού επισκέπτεται κάποιο κατάστημα φαστ φουντ. Μέσα σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, η βιομηχανία φαστ φουντ συνετέλεσε ώστε να μεταμορφωθεί όχι μόνο η αμερικανική διατροφή, αλλά και το τοπίο, η οικονομία, το εργατικό δυναμικό και η λαϊκή κουλτούρα της χώρας.Το φαστ φουντ και οι παρενέργειές του έχουν γίνει κάτι το αναπόφευκτο, ανεξαρτήτως του αν τρώμε δυο φορές την ημέρα, ή προσπαθούμε να το αποφύγουμε, ή δεν έχουμε φάει ποτέ ούτε μία μπουκιά.

Η εκπληκτική ανάπτυξη της βιομηχανίας φαστ φουντ πυροδοτήθηκε από θεμελιακές αλλαγές στην αμερικανική κοινωνία. Το μέσο ωρομίσθιο του Αμερικανού εργάτη, προσαρμοσμένο για τον πληθωρισμό, άγγιξε κορυφή το 1973, ύστερα, όμως, μειωνόταν σταθερά για τα επόμενα είκοσι πέντε χρόνια. Μέσα σε αυτό το διάστημα, οι γυναίκες μπήκαν στην αγορά εργασίας -σε αριθμούς ρεκόρ- συχνά παρακινημένες όχι τόσο από φεμινιστικές αρχές, όσο από την ανάγκη να καλύψουν τα έξοδα τους. Το 1975, γύρω στο ένα τρίτο των Αμερικανίδων μητέρων με μικρά παιδιά, εργάζονταν έξω από το σπίτι. Σήμερα, το ποσοστό αυτό έχει αυξηθεί σχεδόν στα δύο τρίτα. Όπως έχουν επισημάνει οι κοινωνιολόγοι Κάμερον Λιν Μακντόναλντ και Κάρμεν Σιριάνι, η είσοδος τόσων πολλών γυναικών στην αγορά εργασίας αύξησε σημαντικά τη ζήτηση για τα είδη των υπηρεσιών που παραδοσιακά καλύπτονταν από τις νοικοκυρές: μαγείρεμα, καθάρισμα και φροντίδα των παιδιών. Πριν από μια γενιά, τα τρία τέταρτα των χρημάτων που καταναλώνονταν για την αγορά τροφής στις Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποιούνταν για την παρασκευή γευμάτων στο σπίτι. Σήμερα, τα μισά περίπου από αυτά τα χρήματα ξοδεύονται σε εστιατόρια - κυρίως εστιατόρια φαστ φουντ.

Η Μακντόναλντ'ς, που έχει αναγορευθεί σε πανίσχυρο σύμβολο στην οικονομία υπηρεσιών της Αμερικής, δημιουργεί σήμερα το 90% των νέων θέσεων εργασίας στη χώρα. Το 1968 η Μακντόναλντ'ς είχε περίπου χίλια εστιατόρια. Σήμερα έχει γύρω στα είκοσι οκτώ χιλιάδες εστιατόρια σε όλο τον κόσμο και ανοίγει σχεδόν δύο χιλιάδες καινούρια κάθε χρόνο. Υπολογίζεται ότι ένας στους οκτώ ενεργούς πολίτες των Ηνωμένων Πολιτειών, έχει εργαστεί κάποια στιγμή σε Μακντόναλντ'ς. Η εταιρεία προσλαμβάνει γύρω στο ένα εκατομμύριο άτομα κάθε χρόνο, περισσότερα από κάθε άλλον αμερικανικό δημόσιο ή ιδιωτικό οργανισμό. Η Μακντόναλντ'ς είναι ο μεγαλύτερος αγοραστής βοδινού, χοιρινού και πατάτας, και ο δεύτερος μεγαλύτερος αγοραστής κοτόπουλων στη χώρα, καθώς και ο μεγαλύτερος ιδιοκτήτης καταστημάτων στον κόσμο. Πραγματικά, η εταιρεία αποκομίζει περισσότερα κέρδη από τα ενοίκια παρά από τις πωλήσεις φαγητών. Ξοδεύει περισσότερα για διαφήμιση και μάρκετινγκ απ' οποιαδήποτε άλλη εταιρεία, με αποτέλεσμα να έχει εκτοπίσει την Κόκα-Κόλα από τη θέση της διασημότερης μάρκας στον κόσμο. Διατηρεί περισσότερες παιδικές χαρές από οποιαδήποτε άλλη ιδιωτική επιχείρηση στις Ηνωμένες Πολιτείες, και συγκαταλέγεται στους μεγαλύτερους διανομείς παιχνιδιών της χώρας. Μια έρευνα που έγινε σε παιδιά σχολικής ηλικίας στις Ηνωμένες Πολιτείες, έδειξε ότι σε ποσοστό 96% αναγνώρισαν τον Ρόναλντ Μακντόναλντ. Ο μόνος (φανταστικός) χαρακτήρας με μεγαλύτερο βαθμό αναγνώρισης, ήταν ο Αϊ-Βασίλης. Ό,τι κι αν πούμε για την επιρροή που έχει ασκήσει η Μακντόναλντ'ς στον σημερινό τρόπο ζωής μας, δεν θα 'ναι υπερβολή. Οι Χρυσές Αψίδες είναι σήμερα πιο γνωστές από τον χριστιανικό σταυρό.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, ο ακτιβιστής Τζιμ Χαϊτάουερ προειδοποίησε για τον "Μακντοναλντισμό της Αμερικής". Έβλεπε την αναδυόμενη βιομηχανία φαστ φουντ ως μια απειλή για τις ανεξάρτητες επιχειρήσεις, ένα βήμα προς μια διατροφική οικονομία στην οποία θα δεσπόζουν γιγάντιες εταιρείες, και σαν μια ομογενοποιητική επιρροή πάνω στην αμερικανική ζωή. Στο βιβλίο του Φάτε Μέχρι Σκασμού (1975), υποστήριξε ότι "το μεγαλύτερο δεν είναι καλύτερο". Πολλά από αυτά που φοβόταν ο Χαϊτάουερ, έχουν ήδη συμβεί. Οι συγκεντρωμένες, ομαδοποιημένες αγοραστικές επιλογές που προσφέρουν οι μεγάλες αλυσίδες εστιατορίων και η ζήτησή τους για τυποποιημένα προϊόντα, επέτρεψε σε μια χούφτα εταιρειών έναν πρωτοφανή βαθμό ελέγχου πάνω στα αποθέματα τροφίμων της χώρας. Επιπλέον, η τρομερή επιτυχία της βιομηχανίας φαστ φουντ ενθαρρύνει και άλλες βιομηχανίες να υιοθετήσουν παρόμοιες επιχειρηματικές μεθόδους. Σταδιακά, οι βασικές αντιλήψεις στις οποίες στηρίζεται το φαστ φουντ αναγορεύθηκαν σε λειτουργικό σύστημα για τη σημερινή οικονομία λιανικής, ισοπεδώνοντας μικρές επιχειρήσεις, εξαλείφοντας γεωγραφικές διαφορές και απλώνοντας πανομοιότυπα καταστήματα σε όλη τη χώρα, όμοια με το αυτό-αναπαραγόμενο πρόγραμμα ενός ιού.

Στους κεντρικούς δρόμους και τα εμπορικά κέντρα της Αμερικής βλέπει κανείς τώρα τα ίδια Πίτσα Χατ, Τάκο Μπελ, Γκαπς, Μπανάνα Ριπάμπλικς, Στάρμπακς, Τζίφι-Λιουμπς, Φουτ Λόκερς, Σνιπ Ν' Κλιπς, Σάνγκλας Χατς και Χόμπιταουν USA. Σχεδόν κάθε πλευρά της αμερικανικής ζωής, εκπροσωπείται από μια αλυσίδα ή εταιρείες εκμετάλλευσης σήματος (φραντσάΐζ). Από το μαιευτήριο του νοσοκομείου Κολούμπια/HCA, μέχρι την αίθουσα ταρίχευσης της Σέρβις Κορπορέισον Ιντερνάσιοναλ -"του μεγαλύτερου παροχέα περιθανάτιων υπηρεσιών στον κόσμο", με έδρα το Χιούστον του Τέξας, που από το 1968 έχει αναπτυχθεί τόσο ώστε να διαθέτει 3.823 γραφεία κηδειών, 523 νεκροταφεία και 198 αποτεφρωτήρια, και να κηδεύει έναν στους εννέα Αμερικανούς- μπορεί κάποιος να φτάσει από την κούνια μέχρι τον τάφο χωρίς να ξοδέψει ούτε ένα σεντς σε ανεξάρτητη επιχείρηση.

Σύμφωνα με πολλά εγχειρίδια πάνω στο θέμα, το κλειδί της επιτυχίας ενός επιτυχημένου φραντσάΐζ μπορεί να συνοψιστεί σε μία μόνο λέξη: "ομοιομορφία". Οι εταιρείες φραντσάΐζ και οι αλυσίδες καταστημάτων, προσπαθούν να προσφέρουν ακριβώς το ίδιο προϊόν ή υπηρεσία σε πολλά διαφορετικά μέρη. Υπακούοντας σε ένα ένστικτο που τους προτρέπει να αποφεύγουν το άγνωστο, οι πελάτες προσελκύονται από τις γνωστές μάρκες - θεωρητικώς, η γνωστή μάρκα προσφέρει μια αίσθηση σιγουριάς όταν τα προϊόντα της είναι πάντα και παντού τα ίδια. "Έχουμε διαπιστώσει... ότι δεν μπορούμε να εμπιστευτούμε κάποιους αντικομφορμιστές", δήλωσε ο Ρέι Κροκ, ένας από τους ιδρυτές της Μακντόναλντ'ς, θυμωμένος με μερικούς ιδιοκτήτες εστιατορίων της εταιρείας του που λειτουργεί με σύστημα φραντσάΐζ. "θα τους κάνουμε κομφορμιστές, και μάλιστα γρήγορα... Η οργάνωση δεν μπορεί να εμπιστευτεί το άτομο. Το άτομο πρέπει να εμπιστευτεί την οργάνωση".

Ένα ειρωνικό στοιχείο της αμερικανικής βιομηχανίας φαστ φουντ είναι ότι μια επιχείρηση τόσο αφοσιωμένη στην ομοιομορφία ιδρύθηκε από καινοτόμους και αυτοδημιούργητους ανθρώπους, επιχειρηματίες που τόλμησαν να αμφισβητήσουν τις συμβατικές αντιλήψεις. Ελάχιστοι από εκείνους που ίδρυσαν αυτοκρατορίες φαστ φουντ σπούδασαν στο κολέγιο, και πολύ περισσότερο σε σχολές διοίκησης επιχειρήσεων. Εργάστηκαν σκληρά, ρισκάρισαν και ακολούθησαν τον δικό τους δρόμο. Από πολλές πλευρές, η βιομηχανία φαστ φουντ εκφράζει συγχρόνως τα καλύτερα και τα χειρότερα στοιχεία του αμερικανικού καπιταλισμού στις αρχές του 21ου αιώνα - τη συνεχή ροή νέων προϊόντων και καινοτομιών, το ολοένα διευρυνόμενο χάσμα ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς. Η εκβιομηχάνιση της κουζίνας του εστιατορίου επέτρεψε στις αλυσίδες φαστ φουντ να στηριχτούν σε ένα χαμηλόμισθο και ανειδίκευτο εργατικό προσωπικό. Μια χούφτα υπάλληλοι καταφέρνουν να αναρριχηθούν στην εταιρική ιεραρχία, αλλά στη συντριπτική πλειοψηφία τους οι εργαζόμενοι δεν απασχολούνται με πλήρες ωράριο, δεν παίρνουν επιδόματα, μαθαίνουν ελάχιστες δεξιότητες στη δουλειά τους, ελέγχουν σε πολύ μικρό βαθμό το χώρο εργασίας τους, παραιτούνται μετά από μερικούς μήνες, και περνούν από τη μια δουλειά στην άλλη. Η βιομηχανία των εστιατορίων είναι σήμερα ο μεγαλύτερος ιδιώτης εργοδότης της Αμερικής, και πληρώνει, πιθανότατα, τους χαμηλότερους μισθούς. Κατά την οικονομική άνθηση της δεκαετίας του 1990, όταν πολλοί Αμερικανοί εργαζόμενοι πήραν τις πρώτες αυξήσεις μετά από μια ολόκληρη γενιά, η πραγματική αξία των μισθών στη βιομηχανία των εστιατορίων συνέχισε να μειώνεται. Τα 3,5 περίπου εκατομμύρια εργαζομένων στον τομέα του φαστ φουντ, είναι μακράν η μεγαλύτερη πληθυσμιακή ομάδα που αμείβεται με τον βασικό μισθό στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι μόνοι Αμερικανοί που παίρνουν σταθερά χαμηλότερο ωρομίσθιο, είναι οι μετανάστες εργάτες που απασχολούνται σε γεωργικές εργασίες.

Χάρη στην προώθηση των αλυσίδων φαστ φουντ, το χάμπουργκερ με τις τηγανητές πατάτες έγινε η πεμπτουσία του αμερικανικού γεύματος στη δεκαετία του 1950. Ο μέσος Αμερικανός καταναλώνει σήμερα περίπου τρία χάμπουργκερ και τρεις μερίδες τηγανητές πατάτες την εβδομάδα. Αλλά οι απανωτές, επιθετικές διαφημίσεις, που δείχνουν συνεχώς χοντρά, ζουμερά σάντουιτς και στενόμακρες χρυσόχρωμες πατάτες, σπανίως μπαίνουν στον κόπο να αναφέρουν από πού προέρχονται αυτές οι τροφές, ή ποια συστατικά περιέχουν. Η γέννηση της βιομηχανίας φαστ φουντ συνέπεσε με την εξύμνηση της τεχνολογίας στην εποχή του Αϊζενχάουερ, με αισιόδοξα σλόγκαν όπως "Καλύτερη Ζωή Μέσα από τη Χημεία" και "Ο Φίλος μας το Άτομο". Η υψηλή τεχνολογία που προωθούσε ο Γουόλτ Ντίσνεϊ στην τηλεόραση και στην Ντίσνεϊλαντ, έφτασε τελικά στην κορύφωση της, στις κουζίνες των εστιατορίων φαστ φουντ. Πραγματικά, η εταιρική κουλτούρα της Μακντόναλντ'ς συνδέεται αναπόσπαστα με εκείνη της αυτοκρατορίας Ντίσνεϊ, αφού χαρακτηρίζονται και οι δύο από μια ευλάβεια για τα αεροδυναμικά μηχανήματα, τα κάθε λογής ηλεκτρονικά και τον αυτοματισμό. Οι μεγαλύτερες αλυσίδες φαστ φουντ εξακολουθούν να ασπάζονται μια απεριόριστη πίστη στην επιστήμη - και με αυτή τη νοοτροπία τους δεν άλλαξαν μόνο τη διατροφή των Αμερικανών, αλλά και τον τρόπο παρασκευής του φαγητού τους.

Οι σημερινές μέθοδοι παρασκευής φαστ φουντ δεν εμφανίζονται σε οδηγούς μαγειρικής αλλά σε εξειδικευμένα περιοδικά, με τίτλους όπως Τεχνολόγος Τροφίμων και Μηχανική Τροφίμων. Αν εξαιρέσουμε τις πράσινες σαλάτες και τις ντομάτες, τα τρόφιμα που χρησιμοποιούνται για την παρασκευή των φαστ φουντ παραδίδονται στο εστιατόριο κατεψυγμένα, κονσερβαρισμένα, αφυδατωμένα ή αποξηραμένα. Μια κουζίνα φαστ φουντ είναι απλώς το τελικό στάδιο ενός αχανούς και εξαιρετικά πολύπλοκου συστήματος μαζικής παραγωγής. Τροφές που μπορεί να φαίνονται γνωστές, στην πραγματικότητα έχουν αλλάξει εντελώς. Τα τελευταία σαράντα χρόνια, η διατροφή μας εξελίχθηκε περισσότερο απ' ό,τι τα προηγούμενα σαράντα χιλιάδες χρόνια. Όμοια με το όρος Τσεγιέν, οι σημερινές τροφές των φαστ φουντ κρύβουν σημαντικές τεχνολογικές προόδους πίσω από μια συνηθισμένη πρόσοψη. Για παράδειγμα, ένα μεγάλο μέρος από τη γεύση και το άρωμα των αμερικανικών φαστ φουντ παρασκευάζεται σήμερα σε μια σειρά τεράστιων χημικών εργοστασίων, κοντά στον κεντρικό αυτοκινητόδρομο του Νιου ΤΖέρσεϊ.

Στα εστιατόρια φαστ φουντ του Κολοράντο Σπρινγκς, πίσω από τους πάγκους, ανάμεσα στα πλαστικά καθίσματα, στο μεταβαλλόμενο τοπίο έξω από το παράθυρο, μπορεί κανείς να δει όλες τις αρετές και την καταστροφικότητα ενός έθνους φαστ φουντ. Διάλεξα το Κολοράντο Σπρινγκς ως σημείο εστίασης αυτού του βιβλίου, επειδή οι αλλαγές που σάρωσαν προσφάτως τη χώρα απεικονίζουν εκείνες που ενθάρρυναν τη γέννηση των φαστ φουντ -και της νοοτροπίας τους- σε όλη την έκταση των Ηνωμένων Πολιτειών. Θα μπορούσα να χρησιμοποιήσω αμέτρητες άλλες προαστιακές κοινότητες σε οποιοδήποτε μέρος της χώρας για να επισημάνω τα ίδια σημεία. Η εκπληκτική ανάπτυξη του Κολοράντο Σπρινγκς παραλληλίζεται καθαρά με εκείνη της βιομηχανίας φαστ φουντ: τις τελευταίες δεκαετίες, ο πληθυσμός της πόλης υπερδιπλασιάστηκε. Συνοικίες, εμπορικά κέντρα και αλυσίδες εστιατορίων εμφανίζονται στους πρόποδες του όρους Τσεγιέν και στους κάμπους που απλώνονται ανατολικά. Η περιοχή των Βραχωδών Ορέων, ως σύνολο, εμφανίζει την ταχύτερα αναπτυσσόμενη οικονομία στις Ηνωμένες Πολιτείες, συνδυάζοντας βιομηχανίες υψηλής τεχνολογίας και υπηρεσιών με έναν τρόπο που μπορεί να καθορίσει το εργατικό δυναμικό της Αμερικής για πολλά χρόνια στο μέλλον. Παράλληλα, στην περιοχή αυτή ανοίγουν καινούρια εστιατόρια με ταχύτερο ρυθμό από οποιοδήποτε άλλο μέρος της χώρας.

Τα φαστ φουντ είναι πια κάτι τόσο συνηθισμένο, ώστε έχουν περιβληθεί από μια αίσθηση αναπόφευκτου, σαν να αποτελούν ένα αναπότρεπτο γεγονός της σύγχρονης ζωής. Και όμως, η κυριαρχία των γιγάντων του φαστ φουντ δεν ήταν περισσότερο προκαθορισμένη και αναπόφευκτη από την εξάπλωση των σπιτιών αποικιακού ρυθμού, των γηπέδων του γκολφ και των τεχνητών λιμνών στις έρημους της αμερικανικής Δύσης. Η σημερινή κυρίαρχη πολιτική φιλοσοφία της Δύσης -με τα αιτήματα της για χαμηλότερους φόρους, περιορισμό των κυβερνητικών παρεμβάσεων και αχαλίνωτη ελεύθερη αγορά- έρχεται σε ολοκληρωτική αντίθεση με τις πραγματικές οικονομικές βάσεις της περιοχής. Καμιά άλλη περιοχή των Ηνωμένων Πολιτειών δεν στηριζόταν σε τόσο μεγάλο βαθμό και για τόσο μεγάλο διάστημα σε κυβερνητικές επιχορηγήσεις, από την κατασκευή των σιδηροδρόμων της τον 19ο αιώνα, μέχρι τη χρηματοδότηση των στρατιωτικών βάσεων και των αρδευτικών φραγμάτων στον 20ό.

Ένας ιστορικός περιέγραψε την "κραιπάλη οδοποιίας" της δεκαετίας του 1950 ως μια χαρακτηριστική περίπτωση "διαπολιτειακού σοσιαλισμού", μια φράση που δείχνει εύστοχα πώς πραγματικά κερδίθηκε η Δύση. Η βιομηχανία φαστ φουντ ρίζωσε κοντά στο διαπολιτειακό οδικό σύστημα, καθώς μια νέα μορφή εστιατορίου εμφανίστηκε δίπλα στις νέες εξόδους των οδών ταχείας κυκλοφορίας. Επιπλέον, η εκπληκτική ανάπτυξη αυτής της βιομηχανίας τα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια δεν συνέβη μέσα σε πολιτικό κενό, αλλά σε μια περίοδο όπου η τιμαριθμικά προσαρμοσμένη αξία του κατώτερου μισθού μειώθηκε κατά 40%, όταν εξελιγμένες τεχνικές μαζικού μάρκετινγκ χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά με στόχο μικρά παιδιά, και όταν οι ομοσπονδιακές υπηρεσίες που δημιουργήθηκαν για να προστατεύουν τους εργαζόμενους και τους καταναλωτές, συμπεριφέρονταν συχνά σαν υποκαταστήματα των εταιρειών που υποτίθεται ότι επόπτευαν. Από την προεδρία του Ρίτσαρντ Νίξον, η βιομηχανία φαστ φουντ συνεργαζόταν στενά με τους συμμάχους της στο Κογκρέσο και τον Λευκό Οίκο προκειμένου να εναντιωθεί σε νέους νόμους για την ασφάλεια των εργαζομένων, την ασφάλεια των τροφίμων και τους κατώτατους μισθούς. Οι αλυσίδες φαστ φουντ, ενώ δημοσίως υποστηρίζουν την ελεύθερη αγορά, στην πραγματικότητα επιδιώκουν αθόρυβα -και επωφελούνται σημαντικά από- μια μεγάλη ποικιλία κυβερνητικών επιχορηγήσεων. Η αμερικανική βιομηχανία φαστ φουντ όχι μόνο δεν ήταν αναπόφευκτη, αλλά στη σημερινή μορφή της αποτελεί τη λογική έκβαση ορισμένων πολιτικών και οικονομικών επιλογών.

Στις πατατοφυτείες και στα εργοστάσια επεξεργασίας του Άινταχο, στα ράντσα ανατολικά του Κολοράντο Σπρινγκς και στις παχυντικές μονάδες και τα σφαγεία των Υψιπέδων, βλέπει κανείς τις επιδράσεις των φαστ φουντ στην αγροτική ζωή της χώρας, στο περιβάλλον της, στους εργαζομένους της και στην υγεία της. Οι αλυσίδες φαστ φουντ στέκουν σήμερα στην κορυφή ενός τεράστιου διατροφικού-βιομηχανικού συμπλέγματος που ελέγχει πλήρως την αμερικανική γεωργία. Στη δεκαετία του 1980, επιτράπηκε σε μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες -όπως η Κάργκιλ, η Κονάγκρα και η ΙΒΡ- να κυριαρχήσουν στη μια αγορά μετά την άλλη. Οι γεωργοί και οι κτηνοτρόφοι χάνουν την ανεξαρτησία τους και γίνονται, ουσιαστικά, μισθωτοί εργάτες των γιγαντιαίων αγροτικών επιχειρήσεων - ή αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τη γη τους. Οι οικογενειακές φάρμες εξαφανίζονται από το προσκήνιο, παραχωρώντας τη θέση τους σε γιγάντιες εταιρικές φάρμες με αόρατους ιδιοκτήτες. Οι αγροτικές κοινότητες χάνουν τη μεσαία τάξη τους και αποκτούν κοινωνική διαστρωμάτωση, χωρισμένες σε μια μικρή, πλούσια "ελίτ" και σε έναν μεγάλο αριθμό φτωχών εργατών. Μικρές πόλεις που θα έλεγε κανείς ότι έχουν βγει από πίνακα του Νόρμαν Ρόκγουελ, μετατρέπονται σε αγροτικά γκέτο. Οι σκληροτράχηλοι ανεξάρτητοι αγρότες, τους οποίους ο Τόμας Τζέφερσον θεωρούσε το θεμέλιο της αμερικανικής δημοκρατίας, αποτελούν πλέον είδος υπό εξαφάνιση. Σήμερα, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν περισσότερους τροφίμους φυλακών, παρά αγρότες πλήρους απασχόλησης.

Η τεράστια αγοραστική δύναμη των αλυσίδων φαστ φουντ και η απαίτηση τους για ένα ομοιόμορφο προϊόν έχουν ενθαρρύνει θεμελιακές αλλαγές στον τρόπο που εκτρέφονται, σφαγιάζονται και υποβάλλονται σε επεξεργασία τα βοοειδή για την παραγωγή κιμά. Αυτές οι αλλαγές μετέτρεψαν την παραγωγή κρέατος -που κάποτε ήταν ένα εξαιρετικά εξειδικευμένο και καλοπληρωμένο επάγγελμα- στην πιο επικίνδυνη δουλειά στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην οποία απασχολούνται στρατιές φτωχών περαστικών μεταναστών, που οι τραυματισμοί τους συχνά δεν καταγράφονται και δεν αποζημιώνονται. Συγχρόνως, αυτές οι ίδιες πρακτικές της βιομηχανίας κρέατος, που θέτουν σε κίνδυνο αυτούς τους εργάτες, έχουν διευκολύνει την είσοδο θανατηφόρων παθογόνων μικροοργανισμών -όπως ο Ε. coli0157:H7- στο κρέας των αμερικανικών χάμπουργκερ, μιας τροφής που πλασάρεται με επιθετικό μάρκετινγκ στα παιδιά. Οι προσπάθειες να αποτραπεί η πώληση μολυσμένου βοδινού κιμά εμποδίστηκαν ξανά και ξανά από τις ομάδες πίεσης της κρεατοβιομηχανίας και των συμμάχων τους στο Κογκρέσο. Η κυβέρνηση έχει την εξουσία να διατάξει την απόσυρση μιας ελαττωματικής τοστιέρας ή ενός επικίνδυνου παιδικού παιχνιδιού, αλλά εξακολουθεί να μην μπορεί να αποσύρει από την αγορά τόνους μολυσμένου και πιθανόν θανατηφόρου κρέατος.

Δεν εννοώ ότι τα εστιατόρια φαστ φουντ ευθύνονται αποκλειστικώς για κάθε κοινωνικό πρόβλημα που ταλαιπωρεί σήμερα τις Ηνωμένες Πολιτείες. Σε μερικές περιπτώσεις (όπως τα εμπορικά κέντρα και η άναρχη δόμηση στη Δύση) η βιομηχανία φαστ φουντ αποτέλεσε καταλύτη και σύμπτωμα ευρύτερων οικονομικών τάσεων. Σε άλλες περιπτώσεις (όπως η εξάπλωση του φραντσάΐζ και της παχυσαρκίας), τα φαστ φουντ έχουν παίξει πιο κεντρικό ρόλο. Εντοπίζοντας τις πολυποίκιλες επιρροές των φαστ φουντ ελπίζω να ρίξω φως όχι μόνο στη λειτουργία μιας σημαντικής βιομηχανίας, αλλά και σε έναν χαρακτηριστικά αμερικανικό τρόπο αντίληψης του κόσμου.

Πολλοί κοιτάζουν αφ' υψηλού τα φαστ φουντ, επικρίνοντας τη γεύση των φαγητών και θεωρώντας τα ως μια ακόμη κακόγουστη εκδήλωση της αμερικανικής λαϊκής κουλτούρας. Ωστόσο, η αισθητική των φαστ φουντ με απασχολεί πολύ λιγότερο από την επίδραση τους στη ζωή των Αμερικανών, τόσο των εργαζομένων όσο και των καταναλωτών. Πάνω απ' όλα, με προβληματίζει ο αντίκτυπος τους στα παιδιά της χώρας. Τα φαστ φουντ πλασάρονται επιθετικά στα παιδιά και παρασκευάζονται από ανθρώπους που είναι ελάχιστα μεγαλύτεροι από παιδιά - κοντολογίς, είναι μια βιομηχανία που τρέφει τους νέους και τρέφεται από αυτούς. Στα δυο χρόνια που κράτησαν οι έρευνες μου γι' αυτό το βιβλίο, κατανάλωσα τεράστιες ποσότητες φαστ φουντ. Τις περισσότερες φορές, η γεύση ήταν πολύ καλή - αυτός, εξάλλου, είναι ένας από τους κύριους λόγους που τα αγοράσει ο κόσμος. Είναι προσεκτικά σχεδιασμένα ώστε να έχουν καλή γεύση. Είναι, επίσης, φτηνά και βολικά. Αλλά τα γεύματα-προσφορές, τα γεύματα δύο σε ένα και τα δωρεάν αναψυκτικά παραμορφώνουν την αίσθηση του πραγματικού κόστους των φαστ φουντ. Η πραγματική τιμή δεν εμφανίζεται ποτέ στο μενού.

Ο κοινωνιολόγος Τζορτζ Ρίτζερ καταφέρθηκε κατά της Βιομηχανίας φαστ φουντ επειδή θριαμβολογεί στηριζόμενη σε ένα στενό κριτήριο αποτελεσματικότητας, παραμερίζοντας κάθε άλλη ανθρώπινη αξία. Αποκαλεί τον θρίαμβο των Μακντόναλντ'ς "παραλογισμό του ορθολογισμού". Άλλοι θεωρούν τη βιομηχανία φαστ φουντ απόδειξη της μεγάλης οικονομικής ζωτικότητας της χώρας, έναν αγαπημένο αμερικανικό θεσμό που επιδοκιμάζουν επίσης εκατομμύρια άνθρωποι στο εξωτερικό, άνθρωποι που θαυμάσουν τον τρόπο ζωής μας. Πραγματικά, οι αξίες, η κουλτούρα και οι βιομηχανικές δομές αυτής της χώρας φαστ φουντ, εξάγονται τώρα και στον υπόλοιπο κόσμο. Τα φαστ φουντ, μαζί με τις ταινίες του Χόλιγουντ, τα μπλουτζίν και τη μουσική ποπ, συνιστούν τις κυριότερες αμερικανικές πολιτισμικές εξαγωγές. Σε αντίθεση με άλλα προϊόντα, όμως, τα φαγητά φαστ φουντ δεν τα βλέπουμε, δεν τα διαβάζουμε, δεν τα παίζουμε και δεν τα φοράμε. Περνούν στον οργανισμό και γίνονται μέρος του καταναλωτή. Καμιά άλλη βιομηχανία δεν παρέχει -κυριολεκτικά, όσο και μεταφορικά- τόσο σημαντικές ενοράσεις στη φύση της μαζικής κατανάλωσης.

Εκατομμύρια άνθρωποι αγοράζουν καθημερινά φαστ φουντ χωρίς μεγάλη σκέψη, και χωρίς να αντιλαμβάνονται τις αδιόρατες ή και όχι τόσο αδιόρατες συνέπειες των αγορών τους. Σπανίως εξετάζουν την προέλευση αυτών των φαγητών, πώς παρασκευάζονται, τι επιπτώσεις έχουν για την κοινότητα γύρω τους. Απλώς παίρνουν το δίσκο τους από τον πάγκο, βρίσκουν ένα τραπέζι, κάθονται, ξετυλίγουν το χαρτί και τρώνε. Η όλη εμπειρία είναι παροδική και γρήγορα ξεχνιέται. Έγραψα αυτό το βιβλίο επειδή πιστεύω ότι ο κόσμος πρέπει να ξέρει τι κρύβεται πίσω από τη γυαλιστερή, χαρούμενη επιφάνεια κάθε συναλλαγής σε εστιατόριο φαστ φουντ. Πρέπει να ξέρουν τι πραγματικά καραδοκεί ανάμεσα στα ψωμάκια με το σουσάμι. Όπως λέει και το παλιό ρητό: είμαστε αυτό που τρώμε.

Καταναλωτικά Βήματα - Τεύχος Οκτωβρίου-Νοεμβρίου 2005